Giáo dục bắt buộc và homeschooling: Giữa trách nhiệm cộng đồng và quyền lựa chọn cá nhân

Thời gian gần đây, học tại gia (homeschooling) trở thành chủ đề được xã hội bàn luận sôi nổi. Mô hình này đã được công nhận ở một số quốc gia, nhưng tại Việt Nam vẫn chưa có khuôn khổ pháp lý cho phép nó thay thế giáo dục chính quy.

Cùng lúc, Nghị định số 353/2026/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 1/11/2026, quy định giáo dục bắt buộc ở bậc tiểu học và trung học cơ sở được thực hiện thông qua các cơ sở giáo dục thuộc hệ thống giáo dục quốc dân và cơ sở giáo dục thuộc lực lượng vũ trang [1]. Theo đó, vi phạm các nghĩa vụ liên quan đến quyền được giáo dục của trẻ em có thể bị xử phạt hành chính theo Nghị định số 98/2026/NĐ-CP [2]. Việc học tại gia, do chưa có khuôn khổ pháp lý rõ ràng, có thể bị xem là chưa thực hiện nghĩa vụ giáo dục bắt buộc.

Câu hỏi đặt ra là vì sao các bậc cha mẹ, dù tin mình có khả năng tổ chức việc học cho con tốt hơn nhà trường, vẫn phải tuân thủ quy định chung về giáo dục bắt buộc?

Lợi ích của giáo dục không giới hạn ở từng cá nhân

Dễ thấy, giáo dục đem lại cho cá nhân người học kiến thức, kỹ năng, cơ hội nghề nghiệp và thu nhập. Nhưng lợi ích của giáo dục không dừng ở đó. Ở cấp độ xã hội, giáo dục góp phần nâng cao năng suất lao động, năng lực công dân, cải thiện sức khỏe cộng đồng, kéo dài tuổi thọ và giảm tội phạm. Ngược lại, khi trẻ em không được tiếp cận nền giáo dục đạt chuẩn, xã hội phải chịu những tác động tiêu cực như chất lượng nguồn nhân lực suy giảm, bất bình đẳng gia tăng, nguy cơ thất nghiệp và các chi phí an sinh xã hội về sau [3]. Xuất phát từ những lợi ích kinh tế - xã hội đó, nhà nước đặt ra giáo dục bắt buộc.

Trong một xã hội pháp quyền, không ai có thể tự miễn trừ khỏi những quy tắc chung chỉ vì cho rằng lựa chọn của mình phù hợp hơn. Người tham gia giao thông không thể vượt đèn đỏ chỉ vì tin rằng mình lái xe giỏi, bởi trật tự và an toàn giao thông phụ thuộc vào việc mọi người cùng tuân thủ quy tắc, chứ không thể dựa trên phán đoán riêng của từng cá nhân. Người trong độ tuổi nhập ngũ không thể tự ý từ chối nghĩa vụ với lý do mình có cách đóng góp khác hiệu quả hơn. Người thuộc diện tham gia bảo hiểm y tế bắt buộc cũng không thể tự miễn trừ chỉ vì mình còn trẻ khỏe hoặc có đủ khả năng chi trả. Bảo hiểm y tế bắt buộc vận hành trên nguyên tắc chia sẻ rủi ro và phân bổ gánh nặng tài chính giữa các nhóm dân cư, nếu mỗi người chỉ tham gia khi thấy có lợi cho bản thân, cơ chế chia sẻ sẽ suy yếu.

Giáo dục bắt buộc cũng cần được nhìn theo nguyên tắc tương tự. Dù có đủ điều kiện tự tổ chức việc học cho con, cha mẹ không thể tự thay thế nghĩa vụ giáo dục bắt buộc bằng một phương thức chưa được pháp luật công nhận.

Bốn hệ lụy của giáo dục tại gia tự phát

UNESCO nhấn mạnh giáo dục là một sự nghiệp công và dù do nhà nước hay tư nhân cung cấp, đều phải tuân thủ tiêu chuẩn chất lượng, chịu sự giám sát và có trách nhiệm giải trình [4], [5]. Như vậy, nhà nước không nhất thiết phải độc quyền cung cấp giáo dục, nhưng phải chịu trách nhiệm bảo đảm quyền được giáo dục và một mức chất lượng tối thiểu cho mọi trẻ em. Trên cơ sở này, nhà nước có thể cho phép mở trường tư thục hoặc công nhận học tại gia như những phương thức bổ sung cho hệ thống giáo dục công, đồng thời mở rộng quyền lựa chọn của cha mẹ.

Nhưng ở đây cần tách bạch quyền của cha mẹ với quyền của trẻ em. Cha mẹ có quyền chọn cách cho con học, nhưng chính đứa trẻ mới là người chịu những hệ quả lâu dài từ lựa chọn của cha mẹ. Báo cáo Giáo dục tại gia dưới góc nhìn quyền con người (Homeschooling Through a Human Rights Lens) do UNESCO công bố năm 2025 làm rõ rằng nhà nước có trách nhiệm cốt lõi bảo đảm quyền được giáo dục trong mọi môi trường học tập (kể cả tại gia - nếu nhà nước cho phép mô hình này), và phải cân bằng giữa tự do lựa chọn với yêu cầu về chất lượng và trách nhiệm giải trình [6].

Thực tế, ở các quốc gia cho phép homeschooling, phụ huynh vẫn phải tuân thủ những yêu cầu nhất định của nhà nước, có thể bao gồm đăng ký hoặc xin phép, bảo đảm chương trình học đáp ứng chuẩn giáo dục, lưu hồ sơ và báo cáo tiến độ học tập, tham gia kiểm tra hoặc đánh giá định kỳ. Nếu không đáp ứng, phụ huynh có thể được yêu cầu đưa con trở lại trường học.

Khi thiếu những tiêu chuẩn chung và cơ chế giám sát độc lập, học tại gia có thể tạo ra rủi ro không chỉ cho từng học sinh mà cho cả xã hội. Có bốn rủi ro đáng chú ý.

Một là, nguy cơ phân hóa và loạn chuẩn giáo dục. Khi không có chương trình tối thiểu, đánh giá độc lập và cơ chế công nhận kết quả học tập, chất lượng giáo dục giữa các gia đình có thể chênh nhau rất xa, trong khi cơ quan quản lý không đủ thông tin để can thiệp kịp thời [5], [6].

Hai là, nguy cơ gia tăng bất bình đẳng. Những gia đình dư dả về kinh tế, học vấn, thời gian và quan hệ xã hội có thể tổ chức việc học rất tốt, còn gia đình ít nguồn lực khó làm được như vậy. Nếu thiếu tiêu chuẩn tối thiểu và cơ chế giám sát, học tại gia dễ nới rộng khoảng cách về cơ hội học tập [5].

Ba là, nguy cơ phát sinh chi phí xã hội dài hạn. Trẻ không được giáo dục đầy đủ có thể gặp khó khăn khi học lên, lấy bằng cấp, tìm việc làm và thực hiện vai trò công dân. Gia đình là bên ra quyết định, nhưng chính đứa trẻ và xã hội mới là bên gánh hệ quả lâu dài [3].

Bốn là, nguy cơ trẻ bị bỏ bê hoặc lạm dụng mà không ai phát hiện. Hội đồng Đánh giá Thực hành Bảo vệ Trẻ em của Anh cảnh báo rằng khi rời trường, trẻ ít tiếp xúc với giáo viên và những người có trách nhiệm bảo vệ trẻ em, nên các dấu hiệu bị bỏ bê hoặc lạm dụng khó được nhận ra hơn [7].

Điều kiện gia đình không phải là một bảo đảm tuyệt đối

Đại Quan Viên trong tiểu thuyết Hồng Lâu Mộng của Tào Tuyết Cần là khu vườn lộng lẫy do họ Giả, một gia tộc quyền quý trong xã hội Trung Quốc xưa, xây dựng. Ở đó, những người trẻ sống giữa thơ ca, hội họa, cảnh sắc tuyệt đẹp và những điều kiện vật chất hiếm người đương thời được hưởng. Thế giới riêng được chăm chút và tách biệt đó khiến người viết nghĩ đến mong muốn của một số phụ huynh khi chọn học tại gia: dùng nguồn lực của gia đình để tạo dựng cho con một môi trường sống và học tập lý tưởng, thay vì gửi con vào hệ thống trường học mà với họ vẫn còn bất cập.

Nhưng một không gian đẹp đẽ và được bao bọc không bảo đảm một số phận bình yên. Những người trẻ trong Hồng Lâu Mộng vẫn phải đối mặt với bệnh tật, kỳ vọng của gia tộc, bất bình đẳng, ràng buộc lễ giáo và cuối cùng là sự suy tàn của chính họ Giả. Khi nền móng nâng đỡ khu vườn sụp đổ, vẻ đẹp của Đại Quan Viên không đủ sức che chở những phận người bên trong.

Dĩ nhiên, Đại Quan Viên không phải mô hình học tại gia, và người viết cũng không gán những bi kịch trong tiểu thuyết cho học tại gia. Nhưng từ câu chuyện Đại Quan Viên, chúng ta có thể nhận ra rằng, một môi trường giáo dục lý tưởng không phải là nơi che chắn người học. Trẻ em, bên cạnh kiến thức, còn cần được học cách hợp tác, giải quyết xung đột, sống cùng sự khác biệt và gánh vác trách nhiệm cộng đồng bên ngoài phạm vi gia đình.

Học tại gia không tất yếu tước đi những trải nghiệm ấy, vì trẻ vẫn có thể học tập và giao lưu trong nhiều môi trường xã hội khác. Song rõ ràng là, cơ hội trải nghiệm đến đâu phụ thuộc rất nhiều vào điều kiện của từng gia đình. Vì vậy, ngay cả khi được pháp luật cho phép, giáo dục tại gia vẫn cần chịu sự giám sát phù hợp, với các yêu cầu về đăng ký, năng lực người dạy, chuẩn đầu ra, đánh giá độc lập, bảo vệ trẻ em và xử lý vi phạm [6]. Những yêu cầu này không nhằm hạn chế quyền lựa chọn giáo dục của cha mẹ, mà để bảo đảm quyền được giáo dục của trẻ và lợi ích chung của xã hội.