Đưa Thiên văn học vào chương trình dạy học?

Tại sao môn học này nên là một phần của chương trình dạy học? Bài báo này nêu lên những lý do về văn hóa, lịch sử và triết học; về khoa học và công nghệ; về cảm xúc, thẩm mỹ và môi trường; về một sở thích dễ tiếp cận mà không đắt đỏ: “các vì sao thuộc về tất cả chúng ta”…

Tính hữu dụng của thiên văn học

Thiên văn học ăn sâu vào hầu hết các nền văn hóa, là kết quả của những ứng dụng thực tế và ngụ ý triết học của nó.

Trong lịch sử cách mạng khoa học, thiên văn học nổi bật hơn cả. Trong những danh sách gần đây về “một trăm người có ảnh hưởng nhất thiên niên kỷ”, luôn luôn có sự có mặt của một vài nhà thiên văn học.

Thiên văn học có ứng dụng thực tế rõ ràng trong: giữ chuẩn thời gian; làm lịch; thay đổi hằng ngày, theo mùa và dài hạn của thời tiết; hàng hải; ảnh hưởng của bức xạ Mặt trời, thủy triều, và tác động của thiên thạch và sao chổi tới Trái đất.

Thiên văn học là một ngành khoa học tiên phong thúc đẩy sự tiến bộ của các ngành vật lý nói chung bằng cách cung cấp cho các ngành này một phòng thí nghiệm thiên nhiên vĩ đại −vũ trụ− ở đó các nhà khoa học đối mặt với những môi trường khác xa với bất kỳ cái gì có thể tìm trên Trái đất. Thiên văn học thúc đẩy sự tiến bộ của ngành địa chất bằng cách cung cấp cho nó những thí dụ về hành tinh và Mặt trăng ở các môi trường khác nhau, với tính chất khác nhau.

Những tính toán thiên văn đã thúc đẩy sự phát triển các ngành toán học như lượng giác học, logarit và giải tích; và ngày nay những tính toán này thúc đẩy sự phát triển của máy tính: các nhà thiên văn học sử dụng một tỉ lệ lớn lượng thời gian trên các hệ siêu máy tính của thế giới.

Thiên văn học tạo ra nhiều phát triển công nghệ, như những bộ ghi nhận vô tuyến nhiễu thấp, nhiều máy đo trải từ nhũ tương ảnh đến camera điện, và các kỹ thuật xử lý ảnh ngày nay thường xuyên được sử dụng trong y học, viễn thám,… Kiến thức của thiên văn học thiết yếu cho loài người để có thể tiếp tục khám phá không gian.

Bản chất của thiên văn học đòi hỏi quan sát từ các kinh và vĩ độ khác nhau và do đó thúc đẩy hợp tác quốc tế. Nó cũng đòi hỏi sự quan sát trong nhiều năm, nhiều thập kỷ và thế kỷ, do đó nó kết nối các thế hệ và các nền văn hóa tại các thời điểm khác nhau.

Thiên văn học vén mở nguồn gốc vũ trụ, vị trí của chúng ta trong không và thời gian. Nó nghiên cứu nguồn gốc vũ trụ, thiên hà, sao, hành tinh, các nguyên tử và phân tử của sự sống −và có thể ngay cả bản thân sự sống. Nó giải quyết một trong những câu hỏi cơ bản nhất −có phải chúng ta cô đơn trong vũ trụ?

Thiên văn học thúc đẩy nhận thức về môi trường, qua những bức ảnh chụp Trái đất từ ngoài không gian và qua nhận thức rằng chúng ta có thể là sự sống duy nhất trong vũ trụ.

Thiên văn học phơi bày một vũ trụ rộng lớn, biến đổi và tuyệt đẹp −vẻ đẹp của bầu trời đêm, sự tráng lệ của nhật thực, sự thú vị của một lỗ đen. Thiên văn học minh họa thực tế rằng khoa học có cả giá trị văn hóa cũng như kinh tế. Nó truyền cảm hứng cho các nghệ sĩ và nhà thơ.

Thiên văn học thúc đẩy  trí tò mò, trí tưởng tượng và cảm nhận về khám phá và phát hiện.

Thiên văn học cung cấp cho ta một ví dụ về phương pháp tiếp cận tới ‘phương pháp khoa học’ −quan sát, mô phỏng và lý thuyết, tương phản với phương pháp tiếp cận lý thuyết và thực nghiệm thông thường.

Thiên văn học, nếu được dạy đúng cách, có thể thúc đẩy suy nghĩ dựa trên lý trí và hiểu biết bản chất khoa học qua những ví dụ từ lịch sử khoa học và từ những vấn đề hiện nay như giả khoa học;

Thiên văn học, trong lớp học, có thể được sử dụng để minh họa nhiều khái niệm vật lý như hấp dẫn, ánh sáng và phổ.

Bằng cách dạy cho sinh viên về kích thước và tuổi của các vật thể trong vũ trụ, thiên văn học đem lại sinh viên trải nghiệm tốt hơn về suy nghĩ trừu tượng, về độ lớn của thời gian, khoảng cách và kích thước.

Thiên văn học là môn học đa ngành; “tiếp cận tổng hợp” và “kết nối đan xen” là những khái niệm ngày càng trở nên quan trọng trong việc phát triển chương trình học ở các trường học hiện đại.

Thiên văn học thu hút giới trẻ tới khoa học và công nghệ, và do đó vào những công việc trong các lĩnh vực này.

Thiên văn học có thể thúc đẩy và tăng cường nhận thức, hiểu biết và sự tôn trọng của công chúng ở mọi lứa tuổi với khoa học và công nghệ. Và trở thành một sở thích không đắt đỏ và hết sức thú vị của hàng triệu người trên thế giới. 

Vì sao thiên văn học không có trong  các chương trình dạy học?

Dưới đây là một vài nguyên nhân:

Nhìn chung thiên văn học vẫn được cho là không liên quan đến những vấn đề hiện thực như sức khỏe, dinh dưỡng, nông nghiệp, môi trường, kỹ thuật và kinh tế; điều này đặc biệt đúng ở các nước đang phát triển;

Hầu hết các giáo viên có rất ít kiến thức hoặc không có kiến thức về thiên văn học hoặc giảng dạy về lĩnh vực này; thực tế, họ có thể cũng có những sự hiểu biết sai lệch sâu sắc về thiên văn học như học sinh của họ;

Thiên văn học được cho là đòi hỏi những hoạt động về đêm (“các ngôi sao chỉ xuất hiện về đêm còn sinh viên thì không”), và yêu cầu có những thiết bị phức tạp và đắt tiền như kính thiên văn;

Nền văn hóa “không phải phương Tây’’ cho là thiên văn học chỉ dành cho “phương Tây”;
Có thể có xung đột −thực tế và nhận thức− giữa thiên văn học và niềm tin cá nhân như tôn giáo, văn hóa và giả khoa học (một số hành động sai trái được cho là dựa vào khoa học); thực tế, thiên văn học đôi khi cũng bị cho là mang tính chất suy đoán như những lĩnh vực này;

Nhiều nguồn tài nguyên khả dụng được thiết kế cho những trường học giàu có ở những nước giàu có hoặc để cho những ngôn ngữ, kinh độ và vĩ độ khác;

Thiên văn học được cho là đi liền với công nghệ cao, với tất cả những hiểm họa thực tế và nhận thức của nó.

Nhiều lý do nêu trên xuất hiện do một quốc gia hoặc vùng lãnh thổ thiếu “truyền thống” thiên văn học. Đây là một lý do nữa để tất cả các thành viên của “cộng đồng thiên văn học” cùng nỗ lực để thúc đẩy sự phát triển của thiên văn học.

***

Từ tính hữu dụng của thiên văn học, một trong những mục tiêu của Hội thiên văn Quốc tế (IAU) là khuyến khích việc giảng dạy thiên văn học với thời lượng nhiều hơn và chất lượng tốt hơn ở các trường học trên toàn thế giới. Để đạt mục tiêu này, cần khuyến khích và tạo điều kiện thuận lợi cho việc phát triển đào tạo giáo viên giảng dạy thiên văn học, phát triển nguồn tài nguyên và vật chất cho giáo viên; xác định được những chiến lược phù hợp về mặt văn hóa một cách có hiệu quả để đạt được những mục tiêu này ở mỗi nước; cần có sự hợp tác chặt chẽ giữa các nhà thiên văn học và các nhà giáo dục.

    Phạm Ngọc Điệp dịch từ bản gốc bài báo tiếng Anh “Why astronomy is useful and should be included in the school curriculum?” của John R. Percy đăng trong cuốn “Teaching and Learnign Astronomy” (Cambridge University Press)

—-

* Đại học Toronto, Mississauga, ON, Canada, LSL 1 C6

Tìm địa điểm Trường
Gọi trực tiếp
Chat Facebook
Chat Zalo

[flipbook id="1"]