Năm 2017, trước khi GPT1 - mô hình tiền thân của ChatGPT ra đời một năm, và GPT ngày đó chưa viết nổi một câu rõ nghĩa, Sam Altman đã công bố một bài luận mang tên The Merge (Sự hợp nhất). Ở thời điểm thế giới chưa hình dung được sức mạnh choáng ngợp của AI, Sam đã nhận định rằng con người thực chất đang bước vào quá trình hợp nhất với máy móc mà không hề hay biết. Điện thoại thông minh, mạng xã hội và các thuật toán đã bắt đầu định hình những gì con người đọc, nghĩ và làm. Khi AI tiếp tục phát triển, ranh giới giữa trí thông minh sinh học và trí thông minh nhân tạo có thể ngày càng mờ nhạt.
Đứng trước tương lai đó, Sam chỉ ra hai kịch bản. Hoặc con người đóng vai trò như một "hệ thống khởi động" ban đầu cho siêu trí tuệ số, rồi chấp nhận lùi lại thành một nhánh nhỏ nhoi trên cây tiến hóa; hoặc chúng ta phải tìm cách hợp nhất thành công với máy móc để tự thiết kế nên hậu duệ của chính mình. Theo ông, sự hợp nhất là con đường tốt nhất để tránh một cuộc chiến sinh tồn khốc liệt, bởi nếu cả con người và máy móc cùng muốn thống trị Trái Đất, xung đột là điều không thể tránh khỏi.
Sam Altman, người đứng đầu OpenAI, từng viết rằng AI sẽ cho phép con người trở thành "giống loài đầu tiên tự thiết kế ra hậu duệ của chính mình". Ảnh: Wikipedia
Đáng nói, Altman không hề cô độc. Vài năm sau, tỷ phú Elon Musk cũng chia sẻ trên X rằng nhân loại dường như chỉ là một "chương trình khởi động sinh học" (bootloader) cho AI. Trong khi đó, nhà đồng sáng lập Google Larry Page lại tin rằng hình thái tiếp theo của con người phải là kỹ thuật số để có thể dễ dàng du hành và lan rộng khắp dải ngân hà.
Tại Thung lũng Silicon, những tỷ phú nắm trong tay các công ty công nghệ quyền lực nhất tin rằng họ có quyền năng tạo ra một giống loài siêu việt hơn.
Thượng nghị sĩ bang Vermont (Mỹ), Bernie Sanders, nhận định một số tham vọng ấy bắt nguồn từ một hệ tư tưởng từng nằm bên lề các cuộc thảo luận khoa học và triết học: "transhumanism".
"Transhumanism", thường được dịch là chủ nghĩa siêu nhân loại hoặc chủ nghĩa vượt giới hạn con người, là một trào lưu tư tưởng cho rằng con người có thể và nên sử dụng khoa học, công nghệ để vượt qua những giới hạn sinh học hiện tại.
Theo nhà triết học Nick Bostrom, một trong những nhân vật có ảnh hưởng đối với chủ nghĩa siêu nhân loại, con người ở hình thái hiện tại không nhất thiết phải là điểm cuối của quá trình tiến hóa. Ông cho rằng những tiến bộ khoa học và công nghệ trong tương lai có thể giúp con người vượt qua các giới hạn sinh học, từ kéo dài tuổi thọ, đẩy lùi bệnh tật đến tăng cường đáng kể năng lực trí tuệ, thể chất và cảm xúc, thậm chí tiến tới những hình thái tồn tại vượt xa con người ngày nay.
Ở cấp độ tương đối quen thuộc, giấc mơ ấy có thể là một tương lai mà những căn bệnh hiện chưa thể chữa trị sẽ được kiểm soát, người khuyết tật có thể phục hồi chức năng nhờ công nghệ và tuổi già không còn đồng nghĩa với sự suy giảm nghiêm trọng về sức khỏe.
Nhưng một số người còn theo đuổi viễn cảnh xa hơn: con người có thể cải biến cơ thể, can thiệp vào bộ não, kết nối trực tiếp với trí tuệ nhân tạo, thậm chí vượt qua giới hạn tuổi thọ sinh học. Ở đó, họ có thể chắt lọc ý thức thành những đoạn mã nhị phân tải vào chip silicon để đạt tới sự bất tử và thỏa mãn giấc mơ thống trị vũ trụ.
Từ đây xuất hiện khái niệm "posthuman" (thực thể hậu nhân loại).
"Posthuman" chỉ những thực thể giả định trong tương lai có các năng lực cơ bản vượt xa con người hiện nay đến mức không còn dễ dàng được xếp vào khái niệm con người theo cách hiểu thông thường.
Một thực thể hậu nhân loại có thể sở hữu trí tuệ vượt trội, khả năng kiểm soát cơ thể và cảm xúc ở mức độ chưa từng có, hoặc một đời sống kéo dài vượt xa tuổi thọ hiện nay. Trong một số viễn cảnh, sự tồn tại ấy không còn phụ thuộc hoàn toàn vào cơ thể sinh học.
Như vậy, "transhumanism" có thể được hiểu là một con đường vượt qua các giới hạn hiện tại, còn "posthuman" là một trạng thái giả định mà con đường ấy có thể hướng tới. Không phải những người ủng hộ "transhumanism" đều mong muốn thay thế hoặc xóa bỏ nhân loại. Với nhiều người, mục tiêu chính là mở rộng khả năng lựa chọn, giảm đau khổ và giúp con người có cuộc sống tốt đẹp hơn.
Elon Musk, nhà sáng lập SpaceX và cũng là người giàu nhất thế giới, cho rằng con người chỉ đóng vai trò là bước đệm tạm thời để tạo ra và "khởi động" trí tuệ nhân tạo siêu việt. Ảnh: Wikipedia
Một tương lai tốt đẹp hơn, nhưng dành cho ai?
Một trong những lời hứa hấp dẫn nhất của chủ nghĩa siêu nhân loại là khả năng giúp con người vượt qua phần nào những giới hạn bẩm sinh và bệnh tật. Nếu các liệu pháp chống lão hóa thành công, chúng ta có thể sống khỏe mạnh lâu hơn. Nếu giao diện não - máy tính tiếp tục tiến bộ, người khuyết tật có cơ hội lấy lại những năng lực đã mất.
Tháng 1/2024, Noland Arbaugh, một người bị liệt tứ chi, trở thành người đầu tiên được Neuralink cấy thiết bị giao diện não - máy tính. Thông qua việc giải mã tín hiệu thần kinh, thiết bị cho phép anh điều khiển con trỏ máy tính và chơi trò chơi mà không cần sử dụng tay. Dù mới ở giai đoạn thử nghiệm lâm sàng và còn nhiều hạn chế, kết quả này cho thấy tiềm năng của công nghệ trong việc giúp người mất khả năng vận động khôi phục một phần quyền tự chủ.
Chưa kể, nhờ AI, nhiều căn bệnh nan y có thể sẽ sớm tìm được hướng điều trị. Công nghệ có thể mở ra những khả năng mới để cải thiện đáng kể chất lượng sống của con người.
Thế nhưng, sự phát triển của công nghệ lại mở ra bài toán phân phối lợi ích. Chẳng hạn, những người có điều kiện tài chính có thể dễ dàng tiếp cận các phương pháp kéo dài tuổi thọ, cải thiện trí nhớ hay tăng cường trí thông minh, trong khi phần lớn dân số không thể chi trả. Khi đó, bất bình đẳng sẽ không gói gọn ở thu nhập, tài sản hay giáo dục, nó còn tồn tại trong chính năng lực sinh học và nhận thức của mỗi cá nhân.
Tranh Golconda (1953) của Rene Magritte.
Tất nhiên, đây hiện tại vẫn là một kịch bản giả định. Theo thời gian, công nghệ hoàn toàn có thể phổ biến và dễ tiếp cận hơn. Dù vậy, nhìn vào thực tế của các liệu pháp gene, y học cá thể hóa hay những phương pháp điều trị tiên tiến hiện nay, chúng ta thấy một rào cản chung về sự tiếp cận công bằng cho tất cả mọi người.
Khi bàn đến khái niệm "posthuman", nếu tương lai xuất hiện những thực thể có năng lực trí tuệ vượt trội hơn hẳn con người truyền thống, xã hội sẽ phải đối mặt với những câu hỏi đạo đức mới. Địa vị của con người sẽ được xác định ra sao? Họ có những quyền lợi và nghĩa vụ gì? Hay liệu sự vượt trội về nhận thức có phải là lý do hợp lý để trao cho họ nhiều quyền định đoạt hơn?
Song ngay từ bây giờ, câu hỏi "Đâu là những vấn đề hệ trọng cần dồn nguồn lực để ưu tiên giải quyết?" đã được đặt ra.
Trong một nghiên cứu đăng trên tạp chí Review of International Studies tháng 1/2026, một nhóm học giả đã phân tích cách giới tinh hoa Thung lũng Silicon đang tích lũy quyền lực vượt xa phạm vi kinh doanh thông thường. Những cái tên đình đám như Jeff Bezos, Larry Page, Peter Thiel hay Sam Altman đều đang đổ những khoản tiền khổng lồ vào các nghiên cứu can thiệp sinh học và chống lão hóa, nuôi dưỡng niềm tin rằng công nghệ có thể giúp họ đánh bại cái chết.
Các tác giả đánh giá rằng chính niềm tin vào sự trường sinh đã làm thay đổi hoàn toàn lăng kính nhìn nhận tương lai của giới tỷ phú. Một khi tin rằng mình sẽ tồn tại thêm hàng trăm năm, họ sở hữu một thứ quyền lực gắn với thời gian. Họ có đủ sự kiên nhẫn để theo đuổi những kế hoạch viễn tưởng dài hạn, như chinh phục không gian hay ngăn ngừa các rủi ro sinh tồn.
Từ đây, trong một bài phân tích trên The Guardian tháng 5/2026, nhà báo Eduardo Porter cho rằng những ưu tiên của các tỷ phú dần tách rời khỏi các cuộc khủng hoảng cấp bách của nhân loại hiện tại. Họ có thể thâu tóm và chuyển hướng các nguồn lực thiết yếu - từ dòng vốn, năng lượng, khoáng sản cho đến nguồn nước - để tăng tốc cho AI nhằm hiện thực hóa giấc mơ "hậu nhân loại", bất chấp việc phải đánh đổi bằng những ưu tiên cấp bách ngay lúc này như y tế, giáo dục hay công cuộc xóa đói giảm nghèo.
Những kỳ vọng vĩ cuồng đó đã và đang tác động trực tiếp đến các quyết định kinh tế, chính trị ngày nay.
Ngày 23/9/2026, Thượng nghị sĩ Bernie Sanders cùng Hạ nghị sĩ Greg Casar đã đệ trình dự luật Ban Artificial Superintelligence Act (Đạo luật cấm Siêu trí tuệ nhân tạo). Đề xuất này yêu cầu cấm phát triển AI siêu việt và tạm dừng các hệ thống AI tiên tiến cho đến khi có cơ chế kiểm tra an toàn, đồng thời kêu gọi thành lập một cơ quan giám sát liên bang.
Mối bận tâm lớn nhất của Sanders không chỉ là nguy cơ AI vượt tầm kiểm soát. Ông phản đối gay gắt việc một nhóm nhỏ doanh nghiệp công nghệ tự ý định đoạt tương lai nhân loại, và gạt bỏ tiếng nói của công chúng ra ngoài lề.
Ông còn đặc biệt lo ngại về việc nếu mục tiêu cao nhất của tiến bộ là tạo ra những thực thể thông minh và hoàn thiện hơn con người, liệu sự tiếp tục tồn tại của nhân loại như hiện nay có còn quan trọng? Đó không chỉ là câu hỏi về tương lai của công nghệ mà còn là cách chúng ta hiểu giá trị của con người.
Như nhà kinh tế học đoạt giải Nobel Daron Acemoglu từng viết: "Nhóm thiểu số tung thứ công nghệ này ra thế giới đang bị chi phối bởi tư tưởng muốn kiểm soát nhân loại và một niềm tin rằng máy móc vượt trội hơn con người về mọi mặt."
Dù người Mỹ đã bắt đầu bộc lộ sự bất an trước tham vọng không kiềm chế của giới trùm AI, nhưng cho đến nay, chính quyền Trump hầu như chưa cho thấy bất kỳ dấu hiệu nào về việc muốn thiết lập các rào cản pháp lý hay kìm hãm những nỗ lực này.
Hà Trang tổng hợp
---
Nguồn tham khảo
Democracy blindsides Silicon Valley’s power players looking to transform the world with AI, The Guardian
https://www.theguardian.com/technology/ng-interactive/2026/sep/27/democracy-ai-datacenters-power
Official press release from Office of Sen. Bernie Sanders (I-VT)
https://www.legistorm.com/stormfeed/view_rss/2876724/member/460/title/news-sanders-casar-introduce-legislation-to-create-new-federal-agency-to-ban-artificial-superintelligence-pause-advanced-ai-development-.html
Our tech overlords are planning for conscious AI to conquer the cosmos. What could go wrong?, The Guardian
https://www.theguardian.com/us-news/ng-interactive/2026/may/31/transhuman-silicon-valley-ai
Big Tech Oligarchs Have a Terrible Plan for Humanity, The Atlantic
https://www.theatlantic.com/ideas/2026/10/ai-regulation-transhumanism-oligarchs/689013