Tuyên bố mang tên A Severe Misalignment of AI in Mathematics (Sự lệch hướng nghiêm trọng của AI trong toán học) được công bố ngày 11/9, với chữ ký ban đầu của 25 nhà toán học từng nhận Huy chương Fields - được xem là giải thưởng danh giá nhất trong lĩnh vực toán học.
Danh sách gồm nhiều tên tuổi hàng đầu như Terence Tao, Pierre Deligne, Manjul Bhargava, Peter Scholze, Maryna Viazovska, Cédric Villani. Yu Deng, chủ nhân Fields Medal năm 2026, cũng tham gia ký tên.
Theo các nhà toán học, các công ty công nghệ đang biến những bài toán khó thành thước đo năng lực mô hình, trong khi mục tiêu cốt lõi của toán học là tạo ra hiểu biết mới, phương pháp mới và đào tạo con người có khả năng tiếp tục phát triển tri thức. Họ cảnh báo việc AI sản xuất lời giải với tốc độ ngày càng nhanh có thể làm xáo trộn quá trình nghiên cứu vốn dựa trên thảo luận, kiểm chứng, ghi nhận đóng góp và truyền thụ kiến thức giữa các thế hệ.
Đây không phải là lần đầu các nhà khoa học lên tiếng về tình trạng này. Tháng 6 năm nay, hàng trăm nhà toán học đã ký tuyên ngôn Leiden nhằm phản đối sự lạm dụng AI trong nghiên cứu.
Tranh cãi về vai trò của AI trong nghiên cứu toán học càng nóng lên trong tuần qua, sau khi OpenAI tuyên bố đã giải quyết được bài toán Navier-Stokes, một trong bảy "Bài toán Thiên niên kỷ" do Viện Toán học Clay công bố. Tuy nhiên, ngay sau đó, nhà toán học Tristan Buckmaster, giáo sư tại Đại học New York, cho biết OpenAI đã tăng tốc nghiên cứu về bài toán này ngay sau khi nghe ngóng được tin ông cùng một nhà nghiên cứu khác tại Anthropic - đối thủ cạnh tranh của OpenAI - đang đạt những bước tiến quan trọng với một hướng nghiên cứu liên quan và sắp sửa công bố nó.
GS Buckmaster cho biết thêm rằng vì toàn bộ tiến trình nghiên cứu dang dở của hai người vốn được lưu trữ trong mô hình Codex của OpenAI, điều này đồng nghĩa với việc đội ngũ của OpenAI hoàn toàn có thể tiếp cận và đọc được dữ liệu công trình của họ. Sự việc hiện tại vẫn chưa ngã ngũ, nhưng nhiều nhà nghiên cứu đã lên tiếng chỉ trích các công ty AI vì đã xem nhẹ công sức và quyền được ghi nhận của các nhà toán học.
GS Ngô Bảo Châu (Huy chương Fields 2010), GS Terence Tao (Huy chương Fields 2006) và GS Yu Deng (Huy chương Fields 2026) là ba trong số những nhà toán học đã ký tên vào tuyên bố này. Ảnh: Thanh Hằng - UCLA - Liên minh Toán học quốc tế (IMU)
Sau đây là nguyên văn bản tuyên bố của các nhà toán học đoạt Huy chương Fields:
"Trong vài tháng qua, năng lực toán học của các mô hình ngôn ngữ lớn (LLM) đã có những bước tiến đáng kể, tới mức chúng có thể giải quyết được những bài toán lớn còn bỏ ngỏ thuộc nhiều lĩnh vực toán học. Thế nhưng, làn sóng biến việc giải toán thành một thước đo chuẩn để đánh giá năng lực mô hình đang gây phương hại cho khoa học toán học và cộng đồng toán học. Mục tiêu của các công ty AI và lý tưởng của cộng đồng toán học đang lệch pha nghiêm trọng. Chúng tôi coi đây là một phần của những vấn đề lệch mục tiêu rộng hơn, đang ảnh hưởng đến các ngành khoa học và sáng tạo khác, cũng như toàn xã hội.
Nghiên cứu toán học hướng tới việc tìm hiểu những cấu trúc cơ bản của hình dạng, con số và các hiện tượng tự nhiên. Qua nhiều thế hệ, ngành toán học đã xây dựng nên một kho tàng lớn gồm những ý tưởng, phương pháp, khái niệm trừu tượng tinh vi và nhiều công cụ khác để hiểu được thế giới toán học. Và chính trên nền tảng của các công cụ toán học ấy, nền khoa học cùng công nghệ hiện đại mới có thể thành hình và phát triển.
Những bài toán nổi tiếng xưa nay thường đóng vai trò như những cột mốc và ngọn hải đăng soi đường, để qua đó con người có thể đo lường mức độ hiểu biết ngày càng sâu hơn về thế giới toán học này. Việc giải được một trong những bài toán như vậy từng là một dấu hiệu chắc chắn cho thấy đã xuất hiện những nhận thức mới và những phương pháp đáng chú ý. Để rồi từ đó, các kết quả ấy sẽ được cộng đồng các nhà toán học nghiên cứu thông qua một quá trình dài và gian nan gồm các bài giảng, thảo luận và đơn giản hóa. Ở cuối quá trình đó, lý tưởng nhất là có được một cách trình bày kết quả dưới dạng giáo trình, phù hợp để bất kỳ sinh viên cao học, thậm chí sinh viên đại học nào cũng có thể nghiên cứu. Một số ý tưởng toán học còn tiếp tục hành trình xa hơn nữa, để rồi, sau hàng chục hay hàng trăm năm, trở thành những công cụ được toàn xã hội hiểu và ứng dụng.
Xét trên nhiều phương diện, cộng đồng toán học vận hành như một phiên bản thu nhỏ của nhân loại. Nơi đó hội tụ những cá nhân sử dụng rất nhiều hướng tiếp cận khác nhau, nhưng cùng gắn kết bởi những giá trị cốt lõi chung. Những nguồn lực quý giá nhất trong nghề nghiệp của chúng tôi là sinh viên và các ý tưởng, và chúng tôi chăm sóc cả hai bằng trọn vẹn sự cẩn trọng. Chúng tôi cảm thấy có trách nhiệm tạo điều kiện để các sinh viên và những ý tưởng đều có thể phát triển đến hết tiềm năng, cho đến khi có thể tự sống một đời sống riêng trong thế giới toán học. Với sinh viên, chúng tôi thường đề xuất các bài toán với chủ đích cốt lõi là giúp họ rèn giũa những kỹ năng cần thiết, từ đó có bệ phóng vững chãi để tạo ra những tiến bộ trong nghiên cứu và trong các lĩnh vực khác. Với các ý tưởng, chúng tôi lan tỏa chúng thông qua các bài giảng, những cuộc trao đổi riêng tư và các khảo luận được viết một cách cẩn thận, đồng thời kết nối chúng với các ý tưởng đi trước của những người khác. Những quá trình này luôn cần thời gian và dựa trên sự tương tác giữa con người với con người.
Trong những tháng gần đây, thành công của AI trong việc giải các bài toán lớn đã trở thành tin nổi bật ngay cả bên ngoài giới toán học. Song giải bài toán chỉ là một công cụ và một thước đo gián tiếp để đạt tới mục tiêu quan trọng nhất là sự hiểu biết về khái niệm và những nhận thức mới. Nếu quên điều này trong thế giới AI, chúng ta có thể khiến chính công cụ ấy quay lại chống chính mục tiêu ban đầu. Thật vậy, guồng sản xuất hàng loạt với tốc độ ngày càng nhanh những phát biểu kiểu "đúng/sai" có thể phá hủy mảnh đất màu mỡ của tư duy, thay vì thổi sinh khí vào những ý tưởng mới.
Những lời giải này thường được công bố một cách vội vã, không dành đủ thời gian để viết thành một công trình hoàn chỉnh, để bóc tách và xác định những phương pháp và ý tưởng mới, cũng như để trích dẫn đầy đủ các công trình liên quan trước đó của những người khác. Tương tự, trong mọi nghề nghiệp sáng tạo, điều này đặt ra những vấn đề nghiêm trọng về tính minh bạch trong việc ghi nhận đóng góp và đạo văn. Xa hơn nữa, nếu không có những nhà toán học sẵn sàng phát triển và đưa các ý tưởng do AI tạo ra vào hệ thống tri thức toán học chính thống, những ý tưởng ấy sẽ không bao giờ thực sự có được sức sống trọn vẹn, và chuỗi truyền thụ tri thức quan trọng giữa các thế hệ nhà toán học sẽ bị đứt gãy.
Chúng ta đang chứng kiến một mối đe dọa chung đối với lao động trí tuệ, khi kết quả của việc sử dụng AI trệch hướng với mục đích ban đầu của nó. Trong nhiều lĩnh vực và hoạt động, nhiều năm đào tạo theo truyền thống không chỉ nhằm tạo ra một câu trả lời hay một sản phẩm cuối cùng, mà còn nhằm phát triển sự hiểu biết và khả năng hình thành những câu hỏi, ý tưởng mới. Tuy nhiên, dựa trên một khối lượng khổng lồ những thành quả trước đây của con người, các hệ thống AI đang ngày càng có khả năng trực tiếp tạo ra kết quả của những công việc đó, và khi ấy các mục tiêu này không còn đồng nhất với nhau. Những vấn đề mà cộng đồng toán học đối mặt hôm nay cũng tương tự với những vấn đề mà các ngành khoa học và sáng tạo khác đang gặp phải, đồng thời báo hiệu những vấn đề mà toàn nhân loại có thể phải đối diện: làm thế nào để bảo đảm rằng, khi AI thay đổi cách con người thực hiện công việc, chúng ta không đánh mất mục tiêu ban đầu mà công việc ấy vốn được thực hiện để hướng tới.
AI mở ra tiềm năng tăng cường và thúc đẩy nhanh hơn quá trình nghiên cứu và thấu hiểu toán học một cách thực chất. Toán học, với tư cách một nghề nghiệp, sẽ cần thích ứng với những thay đổi này theo nhiều cách. Tuy nhiên, việc những thay đổi ấy cuối cùng mang lại lợi ích cho lĩnh vực này hay gây ra tác động phá hoại, phần lớn sẽ được quyết định bởi những lựa chọn của những con người đang kiểm soát công nghệ mới này.
Những vấn đề này cần được giải quyết một cách cấp bách, trong chính cộng đồng toán học, bởi các công ty đang phát triển những công nghệ này, và rộng hơn là bởi toàn xã hội, nơi sẽ phải đối mặt với những vấn đề tương tự trong nhiều hình thái lao động trí tuệ khác."
Hà Trang tổng hợp
Nguồn bản tuyên bố:
A Severe Misalignment of AI in Mathematics, Math and AI.
https://mathandai.org/