Hàng nghìn hạt chuỗi trong mộ cổ Nam Bộ hé lộ mạng lưới giao thương 2.500 năm trước

Đây là những bằng chứng nổi bật từ cuộc khai quật Gò Đất Nại và Gò Nần thuộc xã Đất Đỏ (trước thuộc tỉnh Bà Rịa - Vũng Tàu, nay là TP HCM) vào nửa cuối năm 2025. Theo TS. Nguyễn Khánh Trung Kiên, Phó viện trưởng Viện Khoa học xã hội vùng Nam Bộ (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam), các phát hiện mới này cho thấy "phạm vi mạng lưới giao thương thời đại đồ sắt ở Đông Nam Bộ rộng hơn những gì giới nghiên cứu từng hình dung". Ông chia sẻ thông tin tại Hội nghị "Những phát hiện mới về Khảo cổ học lần thứ 61 - năm 2026", tổ chức ngày 15-16/10.

Cụ thể, tại Gò Đất Nại - di chỉ có niên đại khoảng 2.500 năm trước đến thế kỷ IV, nhóm nghiên cứu thu thập được 6.830 hạt chuỗi thủy tinh Indo-Pacific với nhiều màu sắc, hình dáng, cùng các loại trang sức bằng đá mã não, garnet và nephrite. Trong đó, khuyên tai ba mấu bằng ngọc nephrite là hiện vật điển hình mang yếu tố văn hóa Sa Huỳnh (văn hóa khảo cổ học niên đại 2.500-3000 năm trước, trung tâm ở Quảng Ngãi hiện nay, tham gia nhiều mạng lưới giao thương quốc tế), gợi ý nguồn gốc nguyên liệu ngoại nhập, có thể từ Đông Nam Á hải đảo hoặc Đài Loan.

"Các vật phẩm quý này góp phần nhận diện những quan hệ giao lưu văn hóa và cho thấy Gò Đất Nại từng là một địa điểm quan trọng trong mạng lưới giao thương hàng hải thời cổ đại", TS. Nguyễn Khánh Trung Kiên cho hay.

Trước đây, các nhà khoa học chủ yếu ghi nhận hoạt động giao thương tập trung ở khu vực vịnh Gành Rái (vùng giáp ranh giữa Cần Giờ và Bà Rịa - Vũng Tàu). Từ những phát hiện tại Gò Đất Nại, nhóm nghiên cứu đặt giả thuyết địa điểm này không chỉ là nơi tiếp nhận, tiêu thụ đồ trang sức quý mà còn có thể là điểm trung chuyển hàng hóa từ ven biển vào sâu trong nội địa, đến khu vực Châu Đức (Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây) và Dầu Giây (Đồng Nai). "Đây là nơi tiêu thụ các vật phẩm trang sức quý, nên có khả năng là nơi trung chuyển để mang các sản phẩm này vào sâu trong nội địa đến khu vực huyện Châu Đức và Dầu Giây", ông chia sẻ với Tia Sáng.

Gò Đất Nại trong mạng lưới giao lưu khu vực

Bên cạnh đá quý, di tích còn có các hiện vật bằng kim loại gồm có công cụ và vũ khí bằng sắt như dao, thuổng, giáo cùng 67 hiện vật vàng (mảnh dát mỏng, khuyên tai), thể hiện trình độ chế tác cao và quan niệm tín ngưỡng thời bấy giờ.

Các nhà khoa học cũng thu được hơn 23.500 mảnh đồ gốm, chủ yếu là gốm thô pha cát và gốm mịn, với các loại hình phổ biến như nồi, tô và bát bồng tại Gò Đất Nại. Đáng chú ý, các vòi bình kendi - kiểu bình thân hình cầu, phình tròn ở giữa, thu nhỏ ở cổ và đáy bình mang đặc trưng giống với gốm Chăm sớm, niên đại khoảng thế kỷ III - IV, cho thấy sự tồn tại lâu dài của di tích này cũng như mối quan hệ giao lưu văn hóa khá rộng của chủ nhân di tích.

Từ kết quả khai quật, các nhà nghiên cứu tiếp tục khẳng định được Gò Đất Nại là sự phát triển tiếp nối của hệ thống di tích ở khu vực Cần Giờ (di tích Giồng Lớn, Giồng Cá Vồ), đồng thời có mối liên hệ mật thiết với các di tích vùng cao Đông Nam Bộ như Kim Long, Suối Chồn, Phú Hòa và những yếu tố văn hóa Sa Huỳnh.

"Những phát hiện mới trong đợt này không chỉ làm rõ thêm diện mạo văn hóa thời đại Kim khí ở Đông Nam Bộ mà còn đóng góp quan trọng vào việc nghiên cứu quá trình hình thành, phát triển và sự vận hành của mạng lưới tương tác khu vực trong vài thế kỷ trước Công nguyên cho đến những thế kỷ đầu Công nguyên", TS Phạm Thanh Sơn, Phòng Khảo cổ học tiền sử (Viện Khảo cổ học), người không tham gia vào nghiên cứu, nhận xét.

Ông cũng lưu ý cần tiếp tục nghiên cứu về vai trò trung chuyển của di chỉ này, bằng việc tìm hiểu thêm nguồn gốc hiện vật, niên đại và phân bố của chúng tại các địa điểm khảo cổ liên quan.

Gò Nần bổ sung bằng chứng về giao lưu từ giai đoạn sớm hơn

Tại địa điểm cách Gò Đất Nại không xa là Gò Nần, các nhà khoa học cũng phát hiện những di tích mộ huyệt đất, với tập tục rải mảnh gốm ở đáy mộ, đập vỡ một số đồ tùy táng trước khi chôn và sử dụng đá cuội để đánh dấu mộ hoặc đặt công cụ đá ở hai đầu mộ.

Gò Nần cũng thuộc văn hóa Đồng Nai, giai đoạn đồng thau phát triển, có niên đại khoảng 3.300-2.500 năm trước. Tổ hợp di vật thu được gồm hơn 52.800 mảnh gốm, cùng nhiều loại công cụ đá như rìu, đục, bàn mài và cuội có dấu vết chế tác.

"Đặc biệt, sự xuất hiện của chiếc rìu đồng thau lưỡi xòe cong cùng trang sức mảnh vòng tay bằng đá phiến và hạt chuỗi đá ngọc màu xanh đã minh chứng cho trình độ luyện kim phát triển, các quan hệ giao lưu văn hóa cũng như đời sống vật chất phong phú của chủ nhân di tích đương thời", TS. Trung Kiên nhận định.

Theo các nhà nghiên cứu, nghệ thuật trang trí trên đồ gốm với các họa tiết khắc vạch sóng nước, trang trí đắp nổi và loại hình công cụ bằng đồng tại Gò Nần mang mối liên hệ mật thiết với các di tích Cù Lao Rùa, Mỹ Lộc, Dốc Chùa (Bình Dương trước đây) hay Bưng Bạc (Bà Rịa - Vũng Tàu trước đây).

Phân hóa giàu nghèo diễn ra phổ biến

Một điểm thú vị khác từ kết quả khai quật là sự phân tầng xã hội của các cư dân cổ đại.

Cụ thể, tại Gò Đất Nại, trong các mộ huyệt đất (thế kỷ II trước Công nguyên đến thế kỷ II), một số mộ có đồ tùy táng rất phong phú - một dấu hiệu cho thấy đây là nơi yên nghỉ của những cư dân có địa vị trong xã hội.

Đồ gốm trong các mộ này được sắp xếp có tính quy luật, ở đầu mộ thường đặt bát bồng, giữa thân là các dải gốm lót hoặc các tô gốm và phía chân là các nồi hình cầu. Đồ sắt như thuổng, dao, giáo thường được đặt bên phải hoặc ở phần đầu người chết. Đặc biệt, khu vực phần ngực và đầu thường được rải số lượng lớn hạt chuỗi thủy tinh Indo-Pacific, trang sức bằng mã não, garnet và các lá vàng cắt mỏng.

"Sự sắp xếp này thể hiện một nghi thức mai táng phức tạp đã hình thành và niềm tin vào thế giới bên kia của cộng đồng", TS. Trung Kiên nhận xét.

Trong khi đó, ở các mộ nồi/vò (thế kỷ III - IV, tức có niên đại muộn hơn so với mộ huyệt đất), đồ tùy táng đi kèm rất ít, chủ yếu là 1-2 nồi gốm kích thước nhỏ đặt bên trong hoặc bên ngoài vò. Số lượng hạt chuỗi trong mộ vò cũng rất thấp so với mộ huyệt đất.

Theo TS. Nguyễn Khánh Trung Kiên, việc vừa tìm thấy những mộ có nhiều đồ tùy táng, vừa tìm thấy các mộ chỉ có một ít đồ cho thấy sự phân tầng xã hội này đã diễn ra khá phổ biến vào khoảng 2.500 năm trước ở Đông Nam Bộ.