Cách đây vài năm, nếu ai đó nói Yến Vy (20 tuổi, TP.HCM) có thể diễn kịch, cô sẽ nghĩ hẳn họ đang đùa. Mất đi thị lực sau một ca phẫu thuật ung thư mắt từ năm hai tuổi, Vy không còn chút ký ức nào về thế giới hữu hình. Mọi khái niệm về không gian hay sắc màu đều được cô xây đắp qua trí tưởng tượng và lời kể của người khác.
"Dù rất yêu nghệ thuật, đam mê kịch nói và lồng tiếng, mình chưa từng dám tin một người khiếm thị có thể thực sự bước lên sân khấu chuyên nghiệp", Vy kể.
Điều tưởng chừng không thể ấy cuối cùng đã thành hiện thực, khi sắp tới đây Vy cùng 13 người khiếm thị khác chính thức đứng trên sân khấu trong đêm kịch Hào quang trong bóng tối - điều mà Vy tả rằng "tựa như một giấc mơ".
Yến Vy trong buổi diễn kịch tốt nghiệp khóa đào tạo của dự án Hào quang trong bóng tối. Ảnh: NVCC
Đây là kết quả từ dự án thực hành nghệ thuật bao hàm (Inclusive Art) gắn với tổ chức hoạt động xã hội Hello Sunbox và đạo diễn Huy An. Đúng như tên gọi 'nghệ thuật bao hàm', dự án hướng đến tạo ra một không gian nghệ thuật bình đẳng, gỡ bỏ rào cản giác quan và đưa người khiếm thị bước lên sân khấu làm chủ thể biểu đạt.
Từ lâu, sân khấu kịch thường được mặc định là nơi dành cho người sáng mắt, bởi diễn xuất gắn liền với ánh nhìn, biểu cảm khuôn mặt và những chuyển động hình thể. Trong hình dung phổ biến, người khiếm thị khó có thể đảm nhận những vai diễn đòi hỏi sự tương tác phức tạp trên sân khấu. Ngay cả những nhân vật khiếm thị trong các vở kịch cũng thường được giao diễn viên sáng mắt.
Những quan niệm ấy vô tình giới hạn cơ hội của những người khiếm thị, khiến họ ít được tham gia thực hành nghệ thuật diễn xuất.
Nói về ý nghĩa của dự án, họa sĩ Lương Linh, đồng sáng lập Hello Sunbox, chia sẻ: "Dự án giống như một cách gieo ý niệm. Chúng tôi muốn công chúng thấy rằng người khiếm thị có nhu cầu làm nghệ thuật và thực sự có năng lực diễn xuất. Chỉ khi cộng đồng nhìn thấy khả năng ấy, họ mới bắt đầu tin tưởng và cùng tìm giải pháp để các bạn cơ hội được học nghề và làm nghề."
Những người biểu diễn không thấy ánh đèn
Dự án là bước phát triển tiếp theo từ mô hình "Từ tai đến mắt", hỗ trợ khán giả khiếm thị thưởng thức kịch nói, do Lương Linh và các đồng nghiệp tại Hello Sunbox từng thực hiện từ năm 2025.
"Sau hai năm làm dự án trước, mình nhận ra nhiều khán giả khiếm thị không chỉ thích xem kịch mà còn thực sự khao khát diễn xuất. Các bạn muốn diễn, còn tụi mình muốn giới thiệu khả năng ấy rộng rãi hơn. Hai nhu cầu chạm nhau, thế là Hào quang trong bóng tối ra đời", anh Linh kể.
Để hiện thực hóa giấc mơ đó, các học viên được chọn bước vào một khóa đào tạo toàn diện do đạo diễn Huy An, thành viên ban tổ chức, dàn dựng. Trong 5 tháng, 14 học viên - gồm 7 nam và 7 nữ - được học về tiếng nói sân khấu, cách biểu đạt cảm xúc, chuyển động hình thể, thanh nhạc và kỹ năng xử lý tình huống.
Đạo diễn Huy An ví quá trình xây dựng giáo trình và luyện tập tựa như hành trình "vừa làm vừa tìm đường" của cả ban tổ chức lẫn học viên, bởi trong nước chưa có mô hình đào tạo biểu diễn nào dành cho người khiếm thị để tham khảo. Sự cẩn trọng cùng những yêu cầu chuyên môn liên tục phát sinh đã đẩy thời lượng khóa học từ 30 buổi dự kiến ban đầu lên 55 buổi, mỗi buổi kéo dài ba tiếng.
Thành tựu của khóa học là buổi công diễn vào tối 18/11 tại Nina Next Space (TP.HCM) với hai tiết mục hát ca hát và hai trích đoạn kịch nói: Hào quang trong bóng tối (cảm tác từ tác phẩm sân khấu Tây Ban Nha Trong hào quang của bóng tối) và Dòng nhớ của NSƯT Hạnh Thúy, khai thác câu chuyện tình yêu trong không gian văn hóa miền Tây Nam Bộ.
Ở trích đoạn đầu tiên lấy bối cảnh một ngôi trường khiếm thị, ê-kíp đã điều chỉnh kịch bản để làm rõ sự khác biệt trong suy nghĩ giữa người mất thị lực từ nhỏ và người mất thị lực khi đã trưởng thành.
Một cảnh trong vở kịch Hào quang trong bóng tối. Ảnh: NVCC
Đến trích đoạn Dòng nhớ, đạo diễn Huy An bất ngờ đẩy giới hạn lên cao khi quyết định để toàn bộ các học viên khiếm thị đóng vai người sáng mắt. "Sau cùng, diễn xuất là hóa thân. Trước giờ người sáng mắt có thể hóa thân thành người khiếm thị. Vậy tại sao không thử làm ngược lại?", anh An giải thích về sự lựa chọn này.
Với những người chưa từng học diễn xuất chuyên nghiệp, rào cản lớn nhất không chỉ nằm ở việc nuôi dưỡng cảm xúc hay học thoại, mà cả ở những thao tác vốn là bản năng với người sáng mắt. Huy An phân tích, người sáng mắt dễ dàng nhận ra vị trí của mình và hướng đứng của bạn diễn. Trong khi đó, người khiếm thị phải ghi nhớ từng khoảng cách, số bước chân, góc xoay người và cách tránh đạo cụ, song song với việc duy trì mạch cảm xúc nhân vật.
"Trong không gian quen thuộc, tụi em di chuyển rất tự tin. Nhưng nếu có thứ gì đó sắp xếp khác đi, tụi em dễ dàng bị chệch hướng", Vy mô tả.
Bởi vậy ê-kíp quyết định thiết kế một "hệ thống định vị bằng xúc giác". Trên nền sân khấu đen, các điểm di chuyển và dừng thoại được đánh dấu khéo léo bằng thảm lông, miếng mút hoặc đường sọc băng keo. Những chỉ dẫn gần như vô hình với khán giả lại giúp các bạn khiếm thị dùng bàn chân cảm nhận, qua đó chủ động làm chủ không gian. Vì không thể giao tiếp bằng ánh mắt, người diễn còn phải tự hình thành sự tin tưởng tuyệt đối với bạn diễn để phối hợp ăn ý, sẵn sàng giữ bình tĩnh xử lý nếu chẳng may va vào nhau trên sân khấu.
Bên cạnh định hướng không gian, học viên còn phải rèn giọng nói, khẩu hình và giải phóng hình thể. Huy An cho biết, do không thể áp dụng cách "nhìn và làm theo", ê-kíp phải dùng lời nói và các cử chỉ quen thuộc để mô tả cách đặt môi, phát âm sao cho học viên dễ hình dung nhất.
Ngay cả những phản xạ giao tiếp thông thường cũng phải học lại từ đầu. Vy lấy ví dụ, người sáng mắt thường xoay người, hướng mặt và bàn chân về phía người đối diện khi trò chuyện - những ngôn ngữ hình thể vốn không tự nhiên hình thành ở người khiếm thị.
Sàn diễn được đánh dấu bằng những vật liệu khác nhau để người diễn có thể cảm nhận bằng chân trần. Ảnh: NVCC
Tham gia cả hai trích đoạn, Vy vừa phải thể hiện thói quen của người khiếm thị ở trích đoạn đầu, vừa miệt mài tập cách tương tác tinh tế của một nhân vật sáng mắt cho trích đoạn sau. Dù đối mặt với nhiều thử thách, Vy vẫn nhìn ra một lợi thế đặc biệt: "Được cái là việc không nhìn thấy khán giả giúp mình giữ được sự tập trung tuyệt đối một khi đã bước vào thế giới tưởng tượng của nhân vật".
Bên cạnh khó khăn chung, mỗi người lại có những chướng ngại cần tự mình xoay xở. Hoài Nhân (33 tuổi, TP.HCM) - một trong hai học viên mất thị lực khi đã trưởng thành - cho biết anh có đôi chút lợi thế khi hình dung được các động tác hình thể. Nhờ ký ức của người từng sáng mắt, anh nắm bắt nhanh hơn mỗi lần được đạo diễn chỉnh sửa tư thế. Tuy nhiên, anh lại gặp trở ngại ở khâu học kịch bản. Trong khi nhiều bạn khiếm thị trẻ sử dụng thành thạo công nghệ để tiếp cận văn bản, Nhân lại phải nhờ một người hỗ trợ đọc thoại để học thuộc lòng.
Dù vậy, ròng rã suốt nhiều tháng tập luyện, "mình không có ngày nào thấy nản lòng. Dự án mang đến cho mình cảm nhận về sự tử tế, ý nghĩa và tính nhân văn lớn hơn những khó khăn, trắc trở mình gặp phải", Hoài Nhân bày tỏ.
Nghệ thuật cho tất cả mọi người
Khi được hỏi bản thân kỳ vọng khán giả nhìn nhận như thế nào sau khi thưởng thức màn trình diễn, Vy lập tức trả lời: "Mình muốn cái nhìn của mọi người khác đi".
"Bình thường, khi mình kể mình ăn cơm, đi học, đặt xe hay sử dụng điện thoại, nhiều người đã tròn mắt ngạc nhiên hỏi sao mình làm được", Vy, người giờ đây là sinh viên Thanh nhạc của Đại học Văn Hiến (TP.HCM), giải thích. "Tụi mình cũng như các bạn thôi. Tụi mình cũng đi học, cũng có đam mê, có tình yêu nghệ thuật, muốn được học hỏi, được thể hiện và được đánh giá, công nhận một cách công bằng như bao người khác." Việt Nam hiện có khoảng 2 triệu người có thị lực rất kém hoặc khiếm thị như Vy.
Hoài Nhân trong buổi diễn tốt nghiệp khóa đào tạo của dự án. Ảnh: NVCC
Trước những lầm tưởng thông thường ấy, Lương Linh mong muốn Hào quang trong bóng tối sẽ chứng minh người khiếm thị có thể diễn tốt nhiều vai đa dạng, kể cả đó là vai diễn người sáng mắt. "Tụi mình không muốn dừng ở chữ ‘được’ mà muốn đạt tới chữ ‘tốt’. Khán giả phải thực sự được thuyết phục rằng các bạn có thể làm tốt công việc diễn xuất", anh nói. Anh muốn mở rộng nhận thức về khả năng tham gia nghệ thuật diễn xuất của người khiếm thị, đồng thời tạo tiền đề để những người làm nghề cân nhắc hợp tác với họ trong tương lai.
Chữ "tốt" ấy là lý do ê-kíp chú trọng chau chuốt tỉ mỉ chất lượng âm thanh, ánh sáng, thiết kế sân khấu và cách dàn dựng, dù nguồn lực còn hạn chế. "Mình không muốn khán giả đến xem chỉ vì thương cảm những người biểu diễn. Dự án sẽ chỉ thành công khi 14 bạn học viên thuyết phục được khán giả rằng các bạn thực sự đã làm tốt vai diễn của mình."
Phạm Minh Ánh, Thạc sĩ chuyên ngành Sân khấu và Nghệ thuật biểu diễn tại Đại học Queen Mary, Vương quốc Anh, người không tham gia vào dự án, chia sẻ rằng các không gian thực hành nghệ thuật do người yếu thế khởi xướng, dẫn dắt hoặc tham gia thực hành là rất cần thiết. Chị chia sẻ "Nghệ thuật biểu diễn vốn dĩ là một loại hình nghệ thuật kích hoạt, gợi mở và vận dụng tới tất cả các giác quan của con người cũng như thúc đẩy tự do sáng tạo, biểu đạt của mỗi cá nhân. Bởi vậy, không nên có sự giới hạn nào đối với những nghệ sĩ là người khuyết tật, nghệ sĩ có nhu cầu đặc biệt, hoặc nghệ sĩ có hoàn cảnh dễ tổn thương. Ngược lại, họ cần được nhìn nhận là những nghệ sĩ có nhu cầu, sự sáng tạo và cách biểu đạt riêng với sự tôn trọng, bảo vệ và ủng hộ."
Theo chị, những dự án kịch bao hàm chính là điều cần phải làm, nên được làm "như những bước chân đầu tiên trên hành trình xây dựng một xã hội nơi mỗi cá nhân, mỗi nghệ sĩ được theo đuổi đam mê, thỏa sức sáng tạo, tự do thể hiện bản thân với sự tôn trọng và công nhận. Hơn hết, những dự án này sẽ giúp nghệ thuật phát huy những khả thể không giới hạn của nó, bao gồm trí tưởng tượng và sự tự do của con người."
Góc nhìn này trùng với đúc rút của anh Lương Linh sau quá trình triển khai dự án, đó là trong nghệ thuật bao hàm, thiện ý thôi chưa đủ. Người tổ chức nên thực sự nghiên cứu trải nghiệm của người tham gia, gạt bỏ thói quen áp đặt tiêu chuẩn của người sáng mắt lên người khiếm thị. "Chính vì vậy, xuyên suốt quá trình dàn dựng, các học viên luôn được khuyến khích góp ý về thiết kế không gian, cách định vị di chuyển lẫn nội dung kịch bản", anh cho biết.
Sau 5 tháng, các học viên cho biết không chỉ hoàn thiện kỹ năng sân khấu mà còn tự tin hơn trong giao tiếp hằng ngày nhờ biết cách dùng hơi bụng và kiểm soát ngôn ngữ cơ thể. Những thay đổi tích cực này là cơ sở để anh Linh hướng tới việc đúc kết một giáo trình thực hành nghệ thuật bao hàm, có thể chia sẻ cho các đơn vị khác về sau.
Nghệ sĩ Ưu tú Thành Lộc đến dự một buổi tập của dự án Hào quang trong bóng tối. Ảnh: NVCC
Với Hoài Nhân, dự án là cơ hội để anh dũng cảm bước ra khỏi vùng an toàn. Từng là ca sĩ trước khi mất thị lực do một căn bệnh liên quan đến đột biến gen vào năm 2018, anh từng tin rằng mình không còn cơ hội đứng trên sân khấu.
"Ngày bác sĩ báo không còn khả năng lấy lại thị lực, mình hoang mang, bất lực. Lúc ấy mình chưa có khái niệm đời sống của người khiếm thị sẽ thế nào", Nhân kể. "Đó là ước mơ từ nhỏ. Mình yêu nghệ thuật một cách hồn nhiên. Khi mất đi ánh sáng, mình nghĩ cuộc đời mình như dừng lại".
Suốt gần một năm, anh tự nhốt mình trong phòng, hầu như không giao tiếp với ai. Có những ngày mơ thấy mình xòe bàn tay ra, đếm được đủ năm ngón, rồi choàng tỉnh nhận ra bao quanh mình vẫn là bóng tối, anh bật khóc. Nhưng khát khao nghệ thuật đã kéo anh ra khỏi căn phòng kín để lần nữa bước lên sân khấu, nơi theo mô tả của anh "rất đẹp, gần như một thánh đường mà mình trân trọng".