Những năm 1970, để phát triển nông thôn, nơi đại bộ phận nông dân vẫn sống trong nghèo nàn và trì trệ, đối nghịch với phát triển thần tốc ở đô thị, Hàn Quốc xây dựng Phong trào Làng mới (Saemaul Undong) ban đầu tập trung vào xây dựng cơ sở hạ tầng, sau đó mở rộng sang nâng cao thu nhập và hoàn thiện các dịch vụ phúc lợi xã hội. Thành công của Saemaul tạo nên hình ảnh "nông thôn thần kỳ" của Hàn Quốc, với 70% dân số ở nông thôn có thu nhập cao bằng đô thị chỉ sau 10 năm, trở thành mẫu hình nhiều nước đang phát triển muốn học hỏi.
Học hỏi và điều chỉnh
Những bài học này đã được đưa sang Việt Nam, bắt đầu từ những dự án rất cụ thể. Dự án Saemaul đầu tiên tại Việt Nam được triển khai năm 2005 ở thôn Rừng Vần, Thái Nguyên, với các hoạt động như xây nhà văn hóa, trạm xá, trường học và hỗ trợ thiết bị giáo dục.
Nhưng sau dự án đầu tiên, cách triển khai dần chuyển sang tổ chức sản xuất và phát triển sinh kế. Tại Diễn đàn khoa học quốc tế Hợp tác Kinh tế Saemaul Toàn cầu 2026 ở TP.HCM ngày 12/9, ông Kwak Busung, Trưởng đại diện Quỹ Saemaul (SGF) tại Việt Nam, cho biết từ năm 2016, mô hình tại Việt Nam được điều chỉnh với hệ thống chuyên gia vùng và các hợp tác xã Saemaul. Mạng lưới hiện có 15 làng, ở nhiều địa phương từ phía Bắc đến miền Trung và Đồng bằng sông Cửu Long.
Ấp Tân Quới Lộ thuộc xã Bình Thành, huyện Phụng Hiệp, Hậu Giang (cũ) một địa phương phát triển theo mô hình làng mới Saemaul. Ảnh: SGF
Tùy điều kiện từng địa phương, các dự án Saemaul hỗ trợ xây dựng nhiều hạng mục cơ sở hạ tầng và thiết bị phục vụ đời sống, sản xuất và tiêu thụ sản phẩm, từ nhà văn hóa, đường sá, thủy lợi đến nhà kính, máy móc nông nghiệp và điểm giới thiệu sản phẩm.
Các dự án thí điểm cho thấy những kết quả ở cấp cộng đồng, từ cải thiện hạ tầng đến thay đổi phương thức sản xuất. Nhưng điểm đáng chú ý hơn là mỗi nơi đang học Saemaul theo cách khác nhau, dựa trên sản phẩm và điều kiện sẵn có của mình.
Đơn cử, ấp Tân Quới Lộ (Hậu Giang cũ, nay thuộc Cần Thơ), một trong những làng áp dụng mô hình Saemaul ở Đồng bằng sông Cửu Long, kết hợp cải thiện hạ tầng với tổ chức lại sản xuất thông qua hợp tác xã, nhà kính và nhà lưới. Theo Quỹ Saemaul, Hợp tác xã (HTX) Tân Quới Lộ-Saemaul đã phát triển gần 10.000 m² nhà kính trồng dưa lưới bên cạnh sản xuất lúa. Địa phương cho biết số hộ thành viên hợp tác xã đã tăng từ 17 lên 72 và thu nhập của thành viên tăng khoảng ba lần so với 10 năm trước.
Ở làng Phú Nam 1, xã Phú Đô (huyện Phú Lương cũ, tỉnh Thái Nguyên), cây chè vốn là sản phẩm địa phương nên cách tiếp cận lại là nâng chất lượng sản phẩm sẵn có. Người dân được hướng dẫn tổ chức sản xuất lại, nâng cao chất lượng, đáp ứng các tiêu chuẩn mới. Hiện HTX Nông nghiệp thương mại dịch vụ Saemaul Phú Nam 1 có 27,2 ha chè, trong đó gần một nửa theo tiêu chuẩn VietGAP và được cấp mã số vùng trồng.
Hai trường hợp cho thấy Saemaul ở Việt Nam không phải là một công thức sản xuất được bê nguyên từ Hàn Quốc. Cái được học là cách tổ chức nguồn lực của cộng đồng: nơi có sản phẩm thì nâng chất lượng và tiêu chuẩn; nơi có điều kiện khác thì tổ chức lại sản xuất và thử nghiệm sinh kế mới.
Điều Saemaul để lại trong cộng đồng
Nhìn từ những thay đổi đó, điều quan trọng không chỉ là người dân trồng cây gì hay xây công trình nào, mà là họ có thể cùng nhau tổ chức công việc của mình đến đâu. Nhắc lại bài học này tại Diễn đàn, ông Lê Minh Hoan, nguyên Phó Chủ tịch Quốc hội, nguyên Bộ trưởng Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn, cho rằng giá trị của Phong trào Làng mới không chỉ nằm ở những gì được xây dựng, mà ở năng lực cộng đồng được hình thành trong quá trình cùng làm.
Theo ông, ba từ khóa của phong trào cũng là ba mối quan hệ trong một cộng đồng - "cần cù là chuyện của tôi với đất, tự lực là chuyện của làng tôi với sự trông chờ của gia đình, và hợp tác là chuyện với người hàng xóm gặp mỗi ngày", ông Lê Minh Hoan nói.
Ông Lê Minh Hoan phát biểu tại diễn đàn Hợp tác Kinh tế Saemaul Toàn cầu, TP.HCM, 12/9/2026. Ảnh: BTC
Từ đó, ông đặt người nông dân vào một hệ sinh thái rộng hơn, nơi hợp tác xã tổ chức sản xuất, doanh nghiệp kết nối thị trường, nhà khoa học cung cấp tri thức, trường đại học đào tạo con người và chính quyền tạo môi trường.
"Nếu doanh nghiệp chỉ đến mua một lô hàng rồi đi, đó là giao dịch; còn nếu doanh nghiệp cùng hợp tác xã tổ chức lại vùng nguyên liệu, cùng nông dân nâng tiêu chuẩn, cùng trường đại học nghiên cứu sản phẩm mới, thì mới là hệ sinh thái", ông nói.
Do đó, nếu câu chuyện Saemaul ban đầu là làm cho ngôi làng tốt lên, thì trong cách nhìn này, bước tiếp theo là làm cho cộng đồng có khả năng kết nối những nguồn lực bên ngoài để tự tạo ra giá trị.
"Nếu còn lại một công trình mà không ai biết vận hành, công trình ấy sẽ xuống cấp. Nếu còn lại một thiết bị mà không có người sử dụng, thiết bị ấy thành vật trưng bày. Và nếu sau một chương trình hỗ trợ, người dân lại tiếp tục chờ một chương trình hỗ trợ khác, thì cái được tạo ra chưa phải là năng lực phát triển", ông đặt vấn đề "hậu dự án".
Đặt cạnh những gì đang diễn ra ở Tân Quới Lộ hay Phú Đô, câu hỏi này làm rõ hơn ý nghĩa của việc học Saemaul: hạ tầng hay thiết bị chỉ là điểm bắt đầu; phần khó hơn là tổ chức sản xuất bền vững, thể hiện ở mô hình hợp tác xã, tiêu chuẩn hay khả năng hợp tác mà cộng đồng có thể tiếp tục sau dự án.
Đó cũng là hướng mà việc học Saemaul ở Việt Nam đang được mở rộng từ từng ngôi làng ra đào tạo và xây dựng năng lực cho nhiều địa phương. TS. Phạm Thanh Duy, Đại diện Trung tâm Phát triển Nông thôn Saemaul Undong (do trường ĐH Khoa học xã hội và Nhân văn TP.HCM vận hành, hợp tác với Quỹ Saemaul) cho biết, Trung tâm đã học hỏi Saemaul để mô hình hóa thành các chương trình đào tạo phù hợp với điều kiện từng làng xã, với 152 chương trình đào tạo, bồi dưỡng về phát triển nông thôn mới bền vững cho hơn 30 tỉnh, thành phố trong suốt 10 năm qua.
Saemaul đến Việt Nam sớm hơn và theo một cách hơi khác so với OCOP - mô hình mỗi làng một sản phẩm có xuất xứ từ Nhật Bản. Một mô hình bắt đầu từ cộng đồng, còn một mô hình bắt đầu từ chủ thể sản xuất. Nhưng cả hai đều hướng tới phát huy nguồn lực tại chỗ, nâng cao năng lực của người nông dân và tạo ra giá trị kinh tế bền vững cho nông thôn.