Mấy tuần qua, nhóm chuyên gia thị trường của Trung tâm Nghiên cứu kinh doanh và hỗ trợ doanh nghiệp (BSA) chuyển sang tìm hiểu về chính sách thuế với hộ kinh doanh của "ông hàng xóm". Vừa theo dõi báo điện tử, truyền hình Trung Quốc, vừa trao đổi với các bạn đang làm sale tại các chi nhánh công ty Việt Nam bên Trung Quốc, chúng tôi thấy có nhiều điều đáng suy nghĩ, đặc biệt khi tìm hiểu về tầm nhìn, chiến lược, các bước chuẩn bị và về tác động của chính sách với người làm ăn nhỏ và với nền kinh tế có hàng trăm triệu hộ kinh doanh của họ.
Cách đây chưa lâu, mới chừng 5 năm, Trung Quốc tiến hành cải cách thuế trên toàn quốc, trong đó một trong những đối tượng quan trọng nhắm đến là hộ kinh doanh quy mô nhỏ. Mục tiêu họ đưa ra là đẩy mạnh số hóa hệ thống quản lý thuế, chuyển từ quản lý bằng giấy tờ sang hệ thống điện tử - tương tự cách hiện nay Việt Nam muốn làm - và tăng cường các giải pháp chia sẻ dữ liệu, nâng mức tự động hóa trong khai, nộp, quản trị thuế.
Tiếp theo dựa trên số liệu từ hệ thống trên, họ xây dựng mô hình giám sát theo kiểu "khuyến khích tuân thủ" cho các đối tượng nộp thuế: nộp đúng, đủ thì tín nhiệm tăng, dễ vay vốn ngân hàng, và ngược lại. Điều đặc biệt là quá trình quyết liệt của họ lại kèm theo chính sách cắt giảm thuế, phí có tính nhất quán cao nhằm nuôi dưỡng các hộ kinh doanh nhỏ, siêu nhỏ. Đây là chính sách được luật hóa theo lộ trình 10 năm (2018 đến cuối 2027), đặc biệt mạnh mẽ sau Covid.
Ảnh: Pexel
Dưới đây là một số điểm đặc sắc của quá trình này.
"Đặc khu khởi nghiệp" trong cộng đồng kinh doanh
Hiện nay miễn thuế cho hộ kinh doanh Trung Quốc là 100.000 NDT/tháng, tương đương trên 380 triệu VND. Ngưỡng này không cố định mà có thể điều chỉnh linh hoạt theo hoàn cảnh. Ví dụ, lúc Covid xảy ra, doanh thu được tính tăng lên 50%, nghĩa là doanh thu 150.000 NDT/tháng trở xuống sẽ không phải đóng thuế. Sau khi ổn định, họ quay về mức 100.000 NDT. Ngay cả những hộ kinh doanh có doanh thu vượt ngưỡng nhưng vẫn thuộc diện quy mô nhỏ thì thuế suất cũng từ giảm 3% xuống 1%, giúp cho các hộ siêu nhỏ dù vượt ngưỡng không bị "sốc thuế".
Biểu thuế lũy tiến của Trung Quốc cũng trong khoảng 5% – 35% như Việt Nam, nhưng chính sách đột phá ở chỗ: nếu một hộ kinh doanh mà phần thu nhập tính thuế năm đầu tiên lên đến 2 triệu NDT, tương đương khoảng 7,7 tỷ VND, thì họ chỉ đóng thuế ở mức chiết giảm 50% so với số thuế đúng ra phải nộp.
Chính sách này tạo ra dòng vốn lưu động đáng kể để hộ kinh doanh tái đầu tư. Đây là cách Nhà nước Trung Quốc nhìn nhận các hộ kinh doanh có vai trò quan trọng, cần "nuôi" để phát triển trở thành những doanh nghiệp lớn hơn. Vượt qua năm đầu với thu nhập tính thuế 2 triệu NDT được coi như là thành công quan trọng cho con đường kinh doanh kế tiếp. Với chính sách như vậy, có thể nói Trung Quốc hình thành "đặc khu khởi nghiệp" trong cộng đồng hộ kinh doanh cá thể.
Chính phủ Trung Quốc cũng có hẳn một chiến lược hỗ trợ chuyển đổi hộ kinh doanh. Khi đã đạt quy mô doanh thu lớn (ví dụ tiệm ăn mở thêm chi nhánh), chính quyền sẽ hỗ trợ thủ tục giữ nguyên mã số thuế cũ, giữ nguyên các quyền thuê đất cũ để hộ kinh doanh thuận tiện nâng cấp lên mô hình công ty, giúp chuyên nghiệp hóa nền kinh tế.
Giảm phí và tăng cường tín dụng
Ngoài việc giảm thuế, các khoản phí và giảm phí, đặc biệt là các những người đang kinh doanh theo mô hình hộ kinh doanh sẽ được miễn hoặc giảm các phí mà hộ gia đình bình thường (không kinh doanh) phải đóng cho địa phương, thuế duy tu bảo dưỡng đô thị, thuế bất động sản, thuế sử dụng đất, phí phát triển giáo dục địa phương... Bên cạnh đó, Nhà nước khuyến khích ngân hàng cho vay hộ kinh doanh bằng cách miễn thuế giá trị gia tăng đối với thu nhập từ lãi vay và miễn thuế tem trên hợp đồng tín dụng.
Kim thuế IV – Trái tim điện tử của hệ thống thuế
Hệ thống quản lý thuế số hóa quốc gia của Trung Quốc giờ đây đang ở thế thứ tư, còn gọi là Golden Tax IV (Kim Thuế IV). Nói ngắn gọn thì Kim Thuế IV là thay việc quản lý thuế dựa trên hóa đơn sang quản lý thuế dựa trên dữ liệu lớn và điện toán đám mây, kết nối liên ngành từ cơ quan thuế sang quản lý thị trường, hải quan, cơ quan đăng ký kinh doanh tại địa phương.
Trong hệ sinh thái này, mỗi hộ kinh doanh có một tài khoản duy nhất và đi đâu làm gì đều để lại dấu vết. Cái lợi cho hộ kinh doanh là rất rõ. Họ chỉ cần một mã code là có thể làm việc với tất cả các cơ quan, thậm chí không cần bất kỳ một giấy tờ in ấn nào. Một ngân hàng chỉ mất vài phút để truy xuất tất cả thông tin một hộ kinh doanh như lịch sử đóng bảo hiểm xã hội, đóng thuế... để cấp tín dụng cực kỳ nhanh chóng. Trợ lý cho Kim Thuế IV chính là nền tảng AI nhúng sâu vào dữ liệu toàn diện và tự động cảnh báo rủi ro trên từng hộ.
Như vậy, dù tính kiểm soát là rất cao, nhưng sự tiện ích công nghệ do Kim Thuế IV cực kỳ mạnh mẽ. Đây là bước đột phá về quản lý thuế của nước này so với phần còn lại của thế giới.
Ảnh: Pexel
Còn "vấn đề" hóa đơn điện tử thì sao?
Nghe đến hóa đơn điện tử chắc không ít bà con tiểu thương Việt Nam thấy ... nản. Nhưng hệ thống hóa đơn điện tử của Trung Quốc không mô phỏng hình thức, cấu trúc của hóa đơn giấy như Việt Nam. Đây là một hệ thống "hóa đơn điện tử số" hoàn toàn, được gọi là E-Fapiao. Mỗi hóa đơn E-Fapiao là một file dữ liệu có cấu trúc hoàn chỉnh, cho phép các "partner" có thể tự động đọc, hiểu, truy xuất cho nhiều mục đích cao cấp hơn nữa.
E-Fapiao tự động cấp mã cho mỗi giao dịch phát sinh, không khác gì giấy khai sinh độc nhất cho mỗi giao dịch. Tưởng tượng số giao dịch hằng ngày của mấy chục triệu hộ hằng ngày, thì con số dữ liệu là khổng lồ. Việc cấp mã từng giao dịch cho phép truy xuất chính xác từng giao dịch một. Nó giúp đánh giá hiệu quả thu thuế, tính thuế chính xác trên thời gian thực, dùng để cấp tín nhiệm cho đối tượng nộp thuế. Hệ thống này loại bỏ triệt để sai sót trong quá trình giao dịch, tăng cường tính minh bạch cho cả người bán, người mua, và bên thứ ba; cung cấp miễn phí dịch vụ phát hành, giao nhận, tra cứu, xác thực hóa đơn
Với E-Fapiao, hộ kinh doanh chuyển sang mô hình giao dịch – hóa đơn – kê khai – đối chiếu – cảnh báo được gắn vào cùng một chuỗi dữ liệu E2E (từ đầu đến cuối). Hộ kinh doanh chỉ lo kinh doanh mua bán, việc còn lại đã có hệ thống lo.
Hệ quả của hệ thống quản lý này chính là cơ quan nhà nước quản lý theo rủi ro chứ không phải kiểm tra đồng loạt. Chỗ nào được cảnh báo thì mới tiến hành kiểm tra, còn lại thì để cho người ta yên ổn làm ăn. Và cảnh báo này là tự động từ hệ thống, chứ không phải do "cảm tính" từ ông cán bộ thuế. Xuống kiểm tra mà hộ kinh doanh thấy hệ thống không cảnh báo là được quyền... mời về.
Theo đánh giá của World Bank thì điểm ưu việt nhất của hệ thống Kim Thuế IV chính là giảm chi phí tuân thủ của hộ kinh doanh, doanh nghiệp nhỏ và vừa xuống mức tối thiểu.
Được triển khai đồng loạt từ đầu 2024, đến 2025, báo cáo của cơ quan thuế Trung Quốc cho thấy 96% thủ tục thuế được xử lý online, số người đến làm thủ tục trực tiếp tại cơ quan thuế giảm 26%, thời gian làm thủ tục trung bình cho nhóm này cũng giảm 20%. Một tỷ lệ cực kỳ đáng khích lệ.
Việt Nam có thể tham khảo gì?
Ngưỡng doanh thu chịu thuế: hiện nay đang có các đề xuất nâng ngưỡng doanh thu chịu thuế cho doanh nghiệp lên 3 tỷ/ năm. Để khuyến khích hộ kinh doanh thì ngưỡng doanh thu chịu thuế cần đủ rộng để họ có điều kiện tích lũy đủ phát triển lên các cấp chịu thuế cao hơn.
"Thả con tép, bắt con tôm": Việc Trung Quốc miễn, giảm thuế mạnh tay cho hộ kinh doanh vượt ngưỡng, chiết giảm 50% thuế thu nhập năm đầu, nhìn qua thì có vẻ làm "thất thu" ngân sách ngắn hạn. Nhưng thực chất là tạo ra sự khoan thư sức dân, giúp nuôi dưỡng hàng trăm triệu việc làm. Khi người dân có việc làm, có thu nhập, họ sẽ chi tiêu, chính phủ sẽ thu lại thuế thông qua tiêu dùng vĩ mô và sự lớn mạnh của các doanh nghiệp trong tương lai.
Hệ thống hóa đơn điện tử liên thông: Việt Nam cũng có áp dụng một hệ thống như E-Fapaio nhưng hạ tầng số chưa được chuẩn bị. Hệ thống đi sau chính sách khá xa. Lấy ví dụ: phần mềm quản lý cho hộ kinh doanh hiện nay do hàng chục đơn vị cung cấp, mỗi đơn vị làm một kiểu. Hóa đơn điện tử đang ở cấp thấp nhất, bản chất là mô phỏng hóa đơn giấy. Có E – tax nhưng hiện nay chưa đáp ứng để quản lý thuế theo đúng chuẩn mực cần thiết. Cần một hạ tầng số quốc gia cho ngành thuế lấy doanh nghiệp và hộ kinh doanh làm trọng tâm, giúp ưu tiên giảm chi phí tuân thủ. Với quy mô cả nước là hơn 5 triệu hộ, vì sao chúng ta không đầu tư đúng mức?
Các gói hỗ trợ thuế và tín dụng: đây là vấn đề quan trọng nhưng hộ kinh doanh chưa được hỗ trợ đáng kể. Trong "xếp hạng" ưu tiên tín dụng, có thể nói hộ kinh doanh chính là đối tượng bị xếp sau cùng. Nhà nước cần có các chương trình khuyến khích các ngân hàng dành tín dụng cho đối tượng này và nên tham khảo cách phân loại của nước bạn để cung cấp cho phía ngân hàng. Cũng cần tham khảo hệ thống tín dụng dựa trên "tín nhiệm số", biến lịch sử nộp thuế và đóng bảo hiểm xã hội thành "tài sản thế chấp số" cho doanh nghiệp và hộ kinh doanh.
Hệ thống hành chính chuyển sang "phục vụ" nhờ công nghệ: Hệ thống AI và Big Data giúp bảo vệ người làm ăn chân chính, giảm quyền lực "xin - cho" và sự nhũng nhiễu cảm tính của cán bộ thuế cấp cơ sở.
Các gói hỗ trợ số hóa: chúng ta thiếu hẳn các gói hỗ trợ dễ tiếp cận dành cho hộ kinh doanh. Ví dụ: hiện nay hoàn toàn không có các chương trình tư vấn thuế, dễ nghe, dễ hiểu trên diện rộng. Một chương trình hỗ trợ hiệu quả cần tiếp cận đến ít nhất 50% đối tượng.
Thách thức và mặt trái tiềm ẩn chúng ta cũng cần lưu tâm từ hệ thống của nước bạn là một hệ sinh thái mà "đi đâu làm gì đều để lại dấu vết" có nghĩa là quyền riêng tư kinh doanh hoàn toàn biến mất. Mọi dòng tiền lách luật, kinh tế ngầm, kinh tế vỉa hè không chính thức sẽ dần bị bóp nghẹt. Đối với những hộ kinh doanh quá nghèo, sự "chặt chẽ" này đôi khi là áp lực không cần thiết.
Bên cạnh đó, khi chính sách phụ thuộc hoàn toàn vào thuật toán để quét rủi ro, nếu thuật toán của cơ quan thuế bị lỗi hoặc cấu hình sai biệt, hàng loạt hộ kinh doanh có thể bị "khóa tài khoản" hoặc đóng băng hóa đơn một cách oan uổng, trong khi việc khiếu nại với một hệ thống AI tự động có thể sẽ phức tạp hơn làm việc với con người.