Trên phố Fadaeiyan-e Islam ở phía nam thủ đô Tehran của Iran, một người phụ nữ khoảng hơn 50 tuổi ngắm nghía một bao gạo, nhìn kỹ giá rồi buồn bã quay đi. "Lạm phát ảnh hướng lớn đến thu nhập của chúng tôi từ nhiều năm nay, nhưng hiện giờ còn đến mức không đủ tiền ăn. Giá cả mọi mặt hàng đều tăng gấp đôi", bà nói.
Đây là tình cảnh quen thuộc trên khắp Iran hiện nay. Các biện pháp trừng phạt và lệnh phong tỏa của Mỹ khiến cuộc khủng hoảng kinh tế ở Iran ngày càng nghiêm trọng. Bất chấp nghèo đói và lạm phát, chính quyền Iran vẫn chấp nhận đánh đổi phát triển kinh tế để duy trì khả năng chống chịu chứ không thỏa hiệp.
Vũ khí kinh tế của Mỹ
Sau nhiều tuần tái diễn giao tranh sau khi thỏa thuận tạm thời hồi tháng 6 sụp đổ, Tổng thống Mỹ Donald Trump đã lựa chọn biện pháp gây áp lực kinh tế và tạm thời gác lại các cuộc tấn công. Trump cho rằng việc cấm vận và phong tỏa hàng hải sẽ khiến Iran phải thay đổi lập trường. Bộ trưởng Tài chính Mỹ Scott Bessent cũng khẳng định các đòn trừng phạt của Mỹ đã khiến đồng nội tệ Iran lao dốc không phanh và đẩy mức lạm phát lên tới ba chữ số.
Giới chức Iran đã công khai bày tỏ lo ngại. Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian khẳng định Iran phải vượt qua tình trạng "không chiến tranh cũng chẳng hòa bình". Theo truyền thông Iran, ông đã gặp Lãnh tụ tối cao Mojtaba Khamenei vào cuối tháng 7 để thảo luận về vấn đề sinh kế của người dân, đảm bảo nguồn lực, quản lý ngoại hối và sử dụng năng lượng.
Cuộc sống thường nhật vẫn tiếp diễn ở Tehran. Trong ảnh, người dân đi qua quảng trường Enghelab ngày 15 tháng 6 năm 2026. Nguồn: AFP
Ngay sau khi Mỹ tái áp đặt lệnh phong tỏa hàng hải với Iran, lượng xuất khẩu dầu - nguồn thu ngân sách chính của nước này gần như về không trong tháng 7, giảm mạnh so với 4,5 tỷ USD hồi tháng 6, theo Capital Economics. Kể từ cuối tháng 7 đến nay, không tàu nào cập được cảng Kharg, cảng xuất khẩu dầu chính của Iran. Lượng dầu dự trữ của Iran neo ngoài khơi, nằm ngoài tầm kiểm soát của hải quân Mỹ, cũng giảm từ 180 triệu thùng xuống còn 60 triệu thùng.
Trong nước, mức lạm phát hàng năm đã vượt 80%. Giá thịt gà tăng 190%, giá sữa tăng 150% so với năm ngoái. Quỹ Tiền tệ Quốc tế dự báo nền kinh tế Iran sẽ suy giảm 6% trong năm nay. Ông Hadi Kahalzadeh, nghiên cứu viên tại Viện Quincy và từng làm việc trong Tổ chức An sinh xã hội Iran cho rằng quốc gia có thể mất đi 2-3 triệu việc làm.
Nền kinh tế sinh tồn
Tuy nhiên, việc kỳ vọng Iran sẽ nhượng bộ trước áp lực kinh tế là một ván cược đầy rủi ro, bởi nước này đã có nhiều năm kinh nghiệm đối phó với các lệnh cấm vận. Các nhà trung gian hòa giải đã cảnh báo Mỹ rằng chiến lược này chưa chắc đã thành công, thậm chí Iran có thể tăng cường các cuộc tấn công để trả đũa. Nếu Iran tiếp tục cầm cự và không lùi bước, thế bế tắc sẽ kéo dài và dẫn đến nguy cơ tái diễn xung đột.
"Áp lực từ Mỹ sẽ khiến nền kinh tế Iran dần chuyển đổi từ một nền kinh tế có sức chống chịu sang một nền kinh tế chỉ lo sống sót qua ngày, mất dần khả năng phục hồi", Hadi Kahalzadeh nhận xét. "Sự kiểm soát chặt chẽ của nhà nước Iran khiến những tổn thất kinh tế khó có thể trở thành áp lực lớn đến mức làm thay đổi các quyết định liên quan đến an ninh quốc gia".
Chính phủ Iran đã tiến hành cắt điện luân phiên và hạn chế hoạt động của nhiều nhà máy, đồng thời cho phép một số nơi sản xuất bù vào thứ Sáu (ngày nghỉ cuối tuần ở Iran). Nhà nước dành tỷ giá ưu đãi cho tối đa 3,5 tỷ USD hàng nhập khẩu thiết yếu như lúa mì, thuốc men, sữa bột trẻ em. Các hộ gia đình nhận trợ cấp xã hội có thể mua các mặt hàng thiết yếu theo hình thức tín dụng, các khoản nợ sau đó được khấu trừ vào các khoản trợ cấp tiếp theo. Iran công bố ngân sách năm 2026 đã cắt giảm chi tiêu thực tế lên tới 38%.
Mỹ có thể gây sức ép làm kinh tế Iran suy thoái, song việc thay đổi quyết định của các nhà lãnh đạo Iran lại là chuyện khác. Trong một cuộc cải tổ bộ máy lãnh đạo gần đây, Iran đã đưa các nhân vật theo đường lối cứng rắn lên nắm các vị trí then chốt về an ninh. Có thể thấy, phe cứng rắn ở Iran đang chiếm ưu thế so với phe kỹ trị và thực dụng vốn ủng hộ đàm phán để bảo vệ nền kinh tế.
"Tác động của sức ép kinh tế lên lập trường đàm phán của Iran sẽ phụ thuộc vào tình hình chính trị nội bộ của nước này", William Jackson, nhà kinh tế trưởng về thị trường các nước mới nổi tại Capital Economics, cho biết. "Chính quyền Iran đang bị chia rẽ sâu sắc, và phe cứng rắn có vẻ đang chiếm ưu thế".
Nhiều người dân phải đối mặt với tình hình kinh tế bất ổn, thắt chặt chi tiêu và nợ cao. Trong ảnh:, một người lái xe ở Kurdistan, Iran. Nguồn: Pexels
Gánh nặng kinh tế đang đổ dồn lên vai người dân Iran. Nhiều gia đình giờ đây chỉ cố gắng xoay xở các khoản chi thiết yếu như thực phẩm, xăng, thuốc men. Theo Trung tâm Thống kê Iran, giá thực phẩm trong tháng Tir (tương ứng với khoảng thời gian từ ngày 21/6 đến 20/7), tăng 128% so với cùng kỳ năm trước. Giá dầu ăn tăng 261,5%, sữa và phô mai tăng 147,1%, thịt tăng 145,2%. Ngay cả bánh mì - lương thực chính của người nghèo cũng tăng 116,7%.
"Chúng tôi không còn mua thịt đỏ, gạo và dầu ăn chất lượng cao từng là những thứ không thể thiếu trên bàn ăn. Khi nhận lương, tôi phải đi mua ngay nhu yếu phẩm cần thiết cho gia đình, nhất là thực phẩm, vì sợ giá cả sẽ tiếp tục tăng", Maziar, một người đàn ông 45 tuổi đang làm việc tại một công ty tư nhân ở Iran, chia sẻ.
Cơn bão giá lan rộng ở khắp nơi, bao gồm cả những khu nhà giàu như Tajrish ở phía bắc Tehran. "Giá cả thay đổi liên tục, ngày nào mở hàng tôi cũng thấy giá bán buôn tăng so với hôm trước", ông Mahmoud, 63 tuổi, chủ một cửa hàng tạp hóa ở khu vực này cho biết. "Khách hàng ở đây phần lớn là người giàu, giờ đến chỉ hỏi giá, trong khi lúc trước họ mua hàng mà chẳng cần quan tâm đến giá cả. Một số người xin mua chịu, nhưng tôi phải từ chối vì cũng chẳng biết giá cả ngày mai thế nào. Tôi đã buôn bán ở đây hơn 40 năm nhưng chưa từng thấy tình cảnh như thế này, ngay cả trong thời chiến tranh Iran - Iraq (1980-1988), thị trường cũng không đến mức thoi thóp như hiện tại".
Các khoản nợ chồng chất
Về cơ bản, hầu hết người Iran đều đang mắc nợ. Nhiều người phải dùng các ứng dụng tín dụng để chi tiêu cho việc đi lại hoặc mua đồ ăn hàng ngày. Một biên tập viên bán thời gian 29 tuổi ở Tehran cho biết phải dùng đến hàng chục ứng dụng tín dụng. Nhiều người chia sẻ họ phải dành 40% tiền lương để trả tiền thuê nhà và 40% để trả nợ tín dụng. Nếu không trả đúng hạn, họ sẽ phải chịu các khoản tiền phạt. "Những khoản tiền này cứ chồng chất. Nỗi sợ không có tiền và không thể trả nợ đúng hạn thực sự là một cực hình", Hossein, một người đàn ông 35 tuổi sống cùng gia đình ở Tehran, chia sẻ.
Ở những vùng khó khăn, tình cảnh còn khắc nghiệt hơn nhiều. Hiện nay, nhiều người Iran làm việc theo hợp đồng ngắn hạn, không có việc làm ổn định nên khó có khả năng trả nợ đúng hạn. Rất ít người có bảo hiểm y tế, nên rất dễ rơi vào cảnh khánh kiệt nếu gặp vấn đề sức khỏe.
Hassan Ezzati, đứng đầu Hiệp hội Công nhân Xây dựng Baneh cho biết công nhân xây dựng gần như bị bỏ quên trong cuộc khủng hoảng kinh tế hiện nay. "Họ chỉ có mong muốn duy nhất là sống sót", ông nói. Hiện nay, một nửa số công nhận xây dựng ở Baneh không có bảo hiểm y tế; một số người túng quẫn đến mức làm nghề "kolbari" - buôn lậu xuyên biên giới, có khi phải băng qua cả những bãi mìn còn sót lại từ thời chiến tranh Iran-Iraq.
"Tôi cho rằng đây là một cuộc đối đầu mà cả hai bên đều đang tính sai về mặt thời gian", Kahalzadeh nhận xét. "Mỹ có thể đúng khi cho rằng việc duy trì sức ép kinh tế trong thời gian dài sẽ khiến Iran gặp khó khăn, còn Iran cũng có thể đúng khi cho rằng một cuộc xung đột kéo dài sẽ khiến Washington phải chịu ngày càng nhiều sức ép và tổn thất về chính trị. Nhưng cả hai bên có thể đều đang đánh giá sai về thời gian khiến sức ép đủ lớn đến mức buộc đối phương phải thay đổi".
Thanh An tổng hợp
---
Nguồn:
Iran Is Defying U.S. Pressure by Becoming a ‘Survival Economy’, The Wall Street Journal, https://www.wsj.com/world/middle-east/iran-is-defying-u-s-pressure-by-becoming-a-survival-economy-5e8edf9f
‘The wealthy poor’: Soaring food prices hurt Iranian families, Al Jazeera, https://www.aljazeera.com/features/2026/8/9/the-wealthy-poor-soaring-food-prices-hurt-iranian-families
Trump, Iran and the Economic Pain, CNN, https://edition.cnn.com/2026/08/10/middleeast/trump-iran-economic-pain-intl