Bí ẩn lời thề kéo dài 550 năm
Năm 1827, Đại học Oxford tiến hành đợt rà soát lớn đối với bộ quy chế quản lý hoạt động nhà trường. Được tích lũy qua nhiều thế kỷ, một số quy chế tính đến năm 1827 thậm chí đã tồn tại hơn 500 năm. Trong quá trình rà soát, nhà trường phát hiện ra một chi tiết kỳ quặc trong phần liên quan đến các Cử nhân và những lời thề họ phải tuyên thệ để trở thành Thạc sĩ.
Cụ thể, bên cạnh việc phải thề tuân thủ các quy chế, đặc quyền, tập quán của Đại học Oxford, cũng như cam kết không giảng dạy ở nơi khác hay quay lại học bậc Cử nhân sau khi đã nhận bằng Thạc sĩ, họ còn phải tuyên thệ sẽ không bao giờ chấp nhận hòa giải với Henry Symeonis. Toàn bộ quy chế không hề giải thích Henry Symeonis là ai, hay ông đã làm gì mà lại bị chỉ đích danh trong "sổ đen" của nhà trường trong suốt thời gian dài như vậy.
Trong phần lớn thời gian lời thề này có hiệu lực, dường như cũng không một ai biết chính xác câu trả lời.
Bức The High của J. M. W. Turner. Bên trái là một tòa nhà của Đại học Oxford. Nguồn: Wikimedia Commons
Brian Twyne, người quản lý kho lưu trữ đầu tiên của Đại học Oxford và là nhà nghiên cứu cổ vật nổi tiếng ở thế kỷ 17, từng khẳng định trong cuốn Antiquitatis Academiae Oxon Apologia (1608) rằng Symeonis vốn là một Giảng viên tại Oxford, ông này bị đưa vào quy chế bởi đã khai gian bằng Cử nhân để được nhận vào một tu viện ở nước ngoài. Tuy nhiên, Twyne không đưa ra bất kỳ bằng chứng hay nguồn tài liệu nào để chứng minh kết luận này.
Sau đó, nhà sử học Anthony Wood ghi nhận trong cuốn Life and Times rằng đề xuất xóa bỏ quy chế này từng được đưa ra vào tháng 1 năm 1651/1652 nhưng bị từ chối không rõ lý do. Người ta nghi ngờ rằng ngay ở thời điểm đó, lời thề đã quá cổ xưa đến mức chẳng còn ai hiểu rõ gốc tích, khiến nhà trường quyết định tốt nhất là cứ giữ nguyên.
Phải gần 650 năm sau khi lời tuyên thệ xuất hiện, danh tính Henry Symeonis mới được Reginald Lane Poole, người quản lý kho lưu trữ của nhà trường, hé lộ trong bài viết của ông trên tạp chí English Historical Review năm 1912.
Kẻ thù không đội trời chung này của Đại học Oxford là ai?
Henry Symeonis trong lời tuyên thệ không thể tha thứ trên là một thị dân Oxford giàu có, sở hữu nhiều điền sản tại đây.
Tháng 5 năm 1242, Symeonis cùng một số thị dân bị kết án vì sát hại một sinh viên Oxford. Vua Henry III đã phạt họ 80 bảng Anh và ra lệnh trục xuất khỏi thành phố. Họ bị cấm tiến lại gần Oxford trong phạm vi Northampton (cách đó khoảng 61 km) cho tới khi Nhà vua trở về từ nước ngoài.
Sự việc diễn ra vào giai đoạn định hình thể chế của Đại học Oxford, khi mâu thuẫn giữa thị dân địa phương và giới học giả đang ở đỉnh điểm. Giới thị dân vô cùng bất bình trước việc Nhà vua liên tục ban cho nhà trường các đặc quyền kinh tế và pháp lý vượt trội. Môi trường ngột ngạt này biến Oxford thành "chảo lửa" với những cuộc xô xát đẫm máu giữa hai phe thường xuyên xảy ra.
Vua Henry III đã về lại Anh vào mùa thu năm đó, và đến mùa xuân năm sau (1243), các chứng từ giao dịch bất động sản cho thấy Henry Symeonis thực chất đã bí mật quay trở lại Oxford. Tuy nhiên, những diễn biến tiếp theo vẫn mơ hồ do tài liệu lưu trữ quá ít ỏi, khiến các sử gia sau này liên tục tranh cãi.
Đầu năm 1264, vào đỉnh điểm Chiến tranh Quý tộc lần thứ hai (1264–1267), Vua Henry III ra lệnh đình chỉ Đại học Oxford và yêu cầu toàn bộ nhà trường sơ tán để biến nơi đây thành trung tâm quân sự. Nhằm đảm bảo an toàn, đông đảo giảng viên và sinh viên đã chuyển đến Northampton, nơi đang hình thành một cộng đồng học thuật mới.
Nhưng mọi chuyện rắc rối khi chỉ hai tuần sau lệnh sơ tán, ngày 25 tháng 3 năm 1264, Vua Henry III bất ngờ ban sắc lệnh xá tội cho Henry Symeonis về vụ án mạng 22 năm trước, cho ông này trở lại cư trú tại Oxford miễn ông chấp hành tốt pháp luật, đồng thời nghiêm cấm cộng đồng học thuật bỏ đi để phản đối quyết định này.
Nhiều giả thuyết được đặt ra về phản ứng của Đại học Oxford xung quanh lệnh xá tội này. Reginald Lane Poole, tác giả bài viết hé lộ thân phận Henry Symeonis, cho rằng cộng đồng học thuật Oxford rời đi năm 1264 nhằm phản đối quyết định xá tội. Tuy nhiên, giả thuyết này nhanh chóng bị bác bỏ vì Nhà vua chỉ ban sắc lệnh sau khi nhà trường đã nhận lệnh sơ tán.
Một số sử gia lại quy nguyên nhân rời đi cho những căng thẳng mới với thị dân Oxford, dù chưa đủ bằng chứng kết luận. Mặc dù vậy, Hoàng gia Anh biết việc cho Henry trở lại Oxford có thể khiến giới học thuật phản ứng, nên trong sắc lệnh ân xá đã yêu cầu Đại học Oxford không được lấy chuyện này làm lý do để rời thành phố.
Các học giả tham dự một buổi thuyết trình tại Bảo tàng Ashmolean (Đại học Oxford). Nguồn: Wikimedia Commons
Việc nhiều học giả Oxford chuyển tới Northampton trong thời gian trường sơ tán cũng làm một mối căng thẳng cũ trở nên đáng chú ý hơn. Northampton vốn đã có một cộng đồng học thuật từ năm 1261, và sự hiện diện tạm thời của các học giả Oxford khiến nơi đây có thêm khả năng trở thành một trung tâm đại học cạnh tranh với Oxford. Trong khi Oxford không muốn mất giảng viên và sinh viên vào tay một nơi khác, thị dân Oxford cũng có lý do để lo ngại về nguồn thu từ cộng đồng học thuật.
Đến ngày 1/2/1265, Henry III ra lệnh đóng cửa trường học ở Northampton và cấm thành lập một đại học tại đây trong tương lai. Như vậy, cộng đồng học thuật Oxford cuối cùng không chuyển hẳn sang Northampton; họ trở lại Oxford.
Nhưng câu chuyện này không giải thích được vì sao Oxford lại thù Henry Symeonis tới mức đưa hẳn điều khoản vào quy chế bắt buộc sinh viên cam kết không bao giờ hòa giải với ông. Điều đó vẫn là một bí ẩn mà các sử gia chỉ có thể lần theo từ những mảnh tư liệu ít ỏi còn lại.
Từ đó, lời thề chống lại Henry Symeonis tiếp tục tồn tại trong quy chế của Đại học Oxford trong suốt hơn năm thế kỷ rưỡi, sống sót qua nhiều đợt rà soát quy chế, cho tới khi chính thức bị bãi bỏ vào đợt rà soát năm 1827.
Tuy nhiên, chính các ghi chép về lý do bãi bỏ quy chế này lại ngắn gọn và mơ hồ. Hội đồng Thạc sĩ của nhà trường thông qua việc bãi bỏ lời thề nhưng không ghi lại bối cảnh hay bất kỳ lý do nào. Rất có thể điều đó là vì... chẳng còn ai biết chính xác họ đang bãi bỏ cái gì nữa.
Trường hợp của Henry Symeonis là minh chứng kỳ lạ về sự trường tồn của các tập tục tại Đại học Oxford, ngay cả khi chúng đã mất đi hoàn toàn ý nghĩa thực tế. Bằng việc đưa đích danh ông vào quy chế như kẻ bị toàn thể chế oán hận, nhà trường vô tình lại kéo dài sự "nổi tiếng" của ông, gián tiếp "nuôi dưỡng" một mối thù truyền kiếp qua hàng thế kỷ.
Ngọc Lam tổng hợp
Nguồn tham khảo:
[1] The persistence of tradition: the curious case of Henry Symeonis, Archives and Manuscripts at the Bodleian Library, https://blogs.bodleian.ox.ac.uk/archivesandmanuscripts/2023/12/13/the-persistence-of-tradition-the-curious-case-of-henry-symeonis/
[2] The ultimate town vs gown, The Oxford Student, https://www.oxfordstudent.com/2013/02/11/the-ultimate-town-vs-gown/
[3] Reginald Lane Poole, English Historical Review. vol 27, no 107, July 1912 pp515. https://www.jstor.org/stable/550611#metadata_info_tab_contents