Khảo cổ Trung Quốc sang Peru tìm cội nguồn tổ tiên chung

Họ sẽ sớm bắt đầu làm việc cùng các đồng nghiệp Peru tại Thánh địa Caral-Supe theo thỏa thuận ký kết hôm 25/8 giữa Viện Khảo cổ học (thuộc Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc), Thánh địa Caral - Supe (thuộc Bộ Văn hóa Peru) và Trường Khảo cổ học (thuộc Đại học Quốc gia San Marcos).

Lý giải mối liên hệ giữa văn minh Trung Hoa và văn minh châu Mỹ

Thánh địa Caral - Supe, nơi có trung tâm đô thị cổ xưa nhất từng được ghi nhận ở châu Mỹ, hình thành cách nay khoảng 5.000 năm trên vùng đất nay thuộc Peru. Cư dân nơi đây đã dựng nên những khu định cư lớn cùng những kiến trúc quy mô như sáu kim tự tháp bậc thang, các quảng trường hình tròn âm xuống lòng đất. Cũng tại Thánh địa Caral - Supe, các nhà khảo cổ học đã khai quật được các nhạc cụ chế tác từ xương chim và thú cùng một bó dây thắt nút được cho là quipu - hệ thống ghi chép bằng nút thắt mà người Inca sử dụng sau đó gần bốn nghìn năm. Năm 2009, Thánh địa Caral - Supe được UNESCO công nhận là Di sản Thế giới.

Ông Giả Hiểu Bình, thuộc Viện Khảo cổ học của Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Trung Quốc và là trưởng đoàn Trung Quốc tại Peru, cho biết quá trình hợp tác sẽ bao gồm khảo sát và khai quật điền dã, ứng dụng các công nghệ tiên tiến trong khảo cổ, cũng như bảo tồn di sản và đào tạo các nghiên cứu viên.

Đoàn khảo cổ chung sẽ bắt đầu dự án hợp tác bằng việc điền dã tại hai lưu vực sông Chancay-Huaral và Supe, trong đó có các địa điểm quan trọng như Thánh địa Caral và khu định cư ven biển Aspero. Aspero nằm ở cửa sông Supe, là một cộng đồng ngư dân cổ đã cung cấp cá cho các khu dân cư sâu trong thung lũng và nhận lại bông để dệt lưới. Mạng lưới trao đổi giữa đồng bằng, bờ biển và vùng núi cao là một trong những đặc điểm được giới nghiên cứu quan tâm nhất ở nền văn minh này.

Đặc biệt, vùng lưu vực Chancay - Huaral chính là địa bàn của cảng nước sâu Chancay do COSCO Shipping Ports, đơn vị thành viên của tập đoàn vận tải biển nhà nước China COSCO Shipping, nắm cổ phần chi phối. Trong chuyến thăm Peru nhân dịp khánh thành cảng Chancay vào năm 2024, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình đã nhắc tới quan điểm từ lâu nay của giới khảo cổ cho rằng văn minh Trung Hoa và các nền văn minh châu Mỹ do con cháu của cùng một tổ tiên tạo dựng ở những thời điểm và địa điểm khác nhau.

Dù cách nhau bởi những đại dương bao la, văn minh Trung Hoa và văn minh Peru vẫn có những điểm tương đồng đáng chú ý trong lĩnh vực quan trắc thiên văn và tín ngưỡng tâm linh, như sử dụng khái niệm "ý trời" để hợp thức hóa quyền lực chính trị, dự báo mùa vụ; niềm tin tín ngưỡng với các thần núi, thần đất, thờ phụng tổ tiên,...

Điểm vẫn còn nhiều tranh luận là khoảng cách thời gian giữa mối liên hệ di truyền ấy, bởi các đặc trưng như lịch thiên văn, kiến trúc nghi lễ hay tổ chức nhà nước đều xuất hiện muộn hơn thời điểm chia tách hàng nghìn năm ở cả hai phía Thái Bình Dương.

Từ thập niên 1980, nhà khảo cổ Trương Quang Trực đề xuất khái niệm "liên tục thể Trung Hoa - Maya" (China - Maya Continuum), theo đó hai nền văn minh có thể cùng thừa hưởng từ một nền tảng vũ trụ quan Shaman giáo hình thành từ thời đồ đá cũ ở Đông Bắc Á, rồi phát triển độc lập theo hai hướng. Một cách giải thích khác thường được nêu là những xã hội nông nghiệp ở các lục địa khác nhau có xu hướng đưa ra các giải pháp giống nhau cho cùng những bài toán, từ việc lập lịch mùa vụ dựa vào chuyển động của Mặt Trời cho tới hình thức kim tự tháp bậc thang. Dữ liệu điền dã tại Peru có thể là một trong những cơ sở giúp thu hẹp khoảng cách giữa các lý giải này.

Tham gia kể lại lịch sử loài người

Viện Khảo cổ học Trung Quốc cho biết hợp tác nghiên cứu sẽ mở rộng lên vùng cao nguyên Andes để nghiên cứu di tích của nền văn minh Inca và so sánh các xã hội cổ đại ở Trung Quốc, tiêu biểu như Lương Chử, Long Sơn, với Nam Mỹ, như Caral hay Inca.

Dự án tại Peru đánh dấu bước tiến mới nhất trong nỗ lực mở rộng ảnh hưởng quốc tế của khảo cổ học Trung Quốc. Trong mười năm qua, Viện Khảo cổ học Trung Quốc đã triển khai điền dã tại các quốc gia như Ai Cập, Honduras, Uzbekistan, Romania và Pakistan; tháng Tư năm nay, Viện khởi động thêm dự án khảo cổ chung tại Hy Lạp. Trong số này có đền Montu ở Ai Cập, di chỉ Mingtepa ở Uzbekistan, và Copán ở Honduras - cũng là một trung tâm quan trọng của nền văn minh Maya.

Theo ông Giả, các cuộc khai quật ở nước ngoài đã giúp giới khảo cổ Trung Quốc đóng vai trò ngày càng lớn hơn trong nghiên cứu các nền văn minh thế giới, mang đến "một góc nhìn phương Đông và những kiến giải Trung Hoa".

Trung Quốc đang tìm cách chuyển đổi ngành khảo cổ của mình từ một lĩnh vực chủ yếu tập trung vào các phát hiện trong nước sang một lĩnh vực có tầm hoạt động toàn cầu.

"Mục tiêu dài hạn là phát triển những cách hiểu mang bản sắc Trung Quốc về văn minh và lịch sử, rồi đưa các quan điểm đó vào nghiên cứu toàn cầu, góp phần dựng nên một bức tranh đầy đủ hơn về quá khứ của nhân loại," ông Giả nói.

Duy Ết tổng hợp

---