Khảo sát: Các cộng đồng dân tộc thiểu số cần hỗ trợ gì sau thiên tai?

"Ngày cá ăn sao..."

"Các cụ đã nói rồi, đến một thời điểm nào đó thôi là ‘cá chày ăn sao trên trời’," bà Nguyễn Thị Điềm, người dân tộc Tày ở xã Yên Ninh, huyện Phú Lương, tỉnh Thái Nguyên, nhớ lại lời mẹ từng nói với bà khi bà còn bé. "Mẹ tôi lý giải con người ngày càng đông lên, kinh tế có nhiều khó khăn, lại có nhiều khúc mắc, tranh chấp lẫn nhau thì trái đất quá tải. Khi đó sẽ xảy ra một sự cố, trái đất nặng quá thì nó chìm xuống, khi đó cá ở dưới nước lộn lên trên trời".

"Tôi nghĩ điều này rất viển vông, nhưng mẹ tôi bảo chưa đến lúc thôi. Đời con, đời cháu mình chưa thấy thì đến đời chắt mình sẽ phải gánh chịu," bà Điềm kể tiếp. "Cho đến bây giờ, tôi cảm thấy nó không đúng hoàn toàn, nhưng nó đã đúng một phần. Trên trái đất đã có sóng thần. Việt Nam bão lũ cũng có nhiều rồi nhưng chưa bao giờ đến mức sạt lở đất đè chết người hàng loạt như thế này."

Gần bảy tháng sau khi siêu bão Yagi càn quét các tỉnh thành phía Bắc, bà vẫn nhớ như in "ba ngày ròng rã mưa như trút nước", "trận lở đất kinh hoàng" và hậu quả tàn khốc mà chúng để lại. Bà chưa thể quên từng tiếng "thùng thùng" rồi rơi cái hụp của đất lở xuống đằng sau nhà, cảm giác bất an suốt đêm dài không thể ngủ được bởi tiếng đất lở "rồng rập", hay cảnh cả gia đình nằm trong căn bếp chật hẹp, "lúc nào cũng trong tư thế mở cửa để chạy thôi chứ không biết thế nào nữa đâu". Đến đêm mưa thứ ba, ao nuôi cá trên đường vào nhà bà đã sắp tràn bờ, buộc bà phải liên hệ với trưởng thôn đến hỗ trợ bật nắp cống, cùng với đó là "bao nhiêu cá chuẩn bị thu hoạch của gia đình, ước tính từ 3 đến 6 tấn, trôi đi hết, không còn gì". Sáng hôm sau, con đường trước nhà bà đã sạt lở toàn bộ, cây cối đổ hết, điện, nước và sóng điện thoại đều đã mất, còn gia đình bà thì bị cô lập giữa biển nước mênh mông. Họ là một trong những hộ trong xóm chịu thiệt hại nặng nề nhất của cơn bão Yagi.

Tại khu vực chuồng trâu nhà bà Nguyễn Thị Điềm, chụp tháng 3/2025. Thời điểm bão đổ bộ, đất đá vùi lấp hết phần phía sau nhà của bà, ảnh chụp là sau khi đã thuê xe múc đất để có thể chăn thả trâu trở lại. Nguồn: iSee

Trước những thông tin và hình ảnh về sức tàn phá khủng khiếp của cơn bão, người dân cả nước đã đồng lòng hướng về bà con các tỉnh thành bị thiệt hại với những chiến dịch quyên góp tiền, lương thực, thực phẩm, nhu yếu phẩm và quần áo. Không ít đoàn thiện nguyện đã dành rất nhiều thời gian và công sức đến tận nơi để trao lại những phần hỗ trợ cho bà con. Thế nhưng lại có những câu chuyện đáng buồn về những món đồ viện trợ bị lãng phí, như thực phẩm khi được vận chuyển đến nơi thì đã hết hạn sử dụng hay bị thiu, hoặc có nơi thì thừa rất nhiều nhưng nơi cần thì lại không nhận được.

"Ví dụ mọi người kêu gọi quyên góp quần áo đến một vùng dân tộc thiểu số, nhưng họ không quen mặc những trang phục có cổ áo rất to như vậy. Chúng ta thuê bao nhiêu tiền xe đi lên, rồi bao nhiêu công sức để đi đến các cộng đồng, tuy nhiên khi đến đây người ta lọc ra một vài cái, dùng một, hai lần thôi", anh Má A Pho (người dân tộc Mông, tỉnh Lào Cai) kể lại thực trạng anh đã quan sát được. Số quần áo không được sử dụng còn lại vô tình trở thành một gánh nặng mà cộng đồng của anh phải xử lý sao cho cả người cho và người nhận đều không cảm thấy áy náy. Anh khuyến nghị, "trước khi hỗ trợ, chúng ta phải tìm hiểu về nhu cầu của cộng đồng". Vậy các cộng đồng dân tộc thiểu số cần được hỗ trợ những gì ngay sau thiên tai?

Những ưu tiên hàng đầu

Ông Nguyễn Huy Khiết (người dân tộc Tày, tỉnh Thái Nguyên) cho rằng điều quan trọng nhất là các lãnh đạo, đầu mối ở địa phương phải cập nhật thông tin về tình hình từng thôn xóm, khu vực để xác định nhu cầu của họ. Ông lấy ví dụ, ở Thái Nguyên có hai vùng, một vùng bị ảnh hưởng bởi lũ lụt và sạt lở đất, trong khi vùng còn lại bị ngập lụt. Vùng ngập lụt thường là nơi có các khu dân cư, không có nhiều hoạt động nông nghiệp, người dân thường cứ một-hai ngày lại phải đi chợ nên họ sẽ có nhu cầu được hỗ trợ lương thực, thực phẩm và thức ăn đã chế biến sẵn. Những gia đình có nhà bị ngập sẽ cần hỗ trợ thuyền bè để di chuyển đến nơi an toàn. Trong khi đó, những hộ ở "miền ngược" như gia đình của ông Khiết và bà Điềm nhìn chung đều có thể tự sản xuất được một phần lương thực và dự trữ trong khoảng một tuần, vì thế họ không có nhu cầu ngay lập tức với những hỗ trợ này.

Với họ, yêu cầu cấp thiết nhất lúc đó là dọn dẹp đất đá và sửa chữa đường sá để phá thế cô lập. "Ở ngoài số lượng đất ít thì địa phương đã huy động nhân lực để dọn dẹp, nhưng riêng trong nhà mình thì khối lượng đất mọi người bảo không làm nổi, chỉ chờ máy xúc thôi", bà Điềm chia sẻ. Vì vậy, ngay khi điện, hệ thống liên lạc được khôi phục và nhận được số tiền hỗ trợ qua tài khoản hơn 17 triệu đồng từ Viện iSee, các thành viên Mạng lưới Tiên phong (mạng lưới vì tiếng nói dân tộc thiểu số Việt Nam) và các nhà hảo tâm, bà cảm thấy "như người đang chết đuối vớ được phao". Nhờ khoản tiền này, bà đã có thể thuê xe vận chuyển bớt đất đá ở con đường trước nhà và tạo một lối đi tạm thời.

Sau khi mở được đường đi, thứ tiếp theo họ cần là nước sạch. Dù đã chuẩn bị sẵn 7 - 8 thùng nhựa để hứng nước mưa, gia đình bà Điềm vẫn chỉ có nước để dùng cho nấu ăn chứ không thể tắm rửa. "Đi chân bẩn như thế này, về lên giường ngủ thì vỗ vỗ chân để đất rơi ra, sau đó lấy cái giẻ lau qua, ngủ thì thò chân ra ngoài chăn. Nhưng con vật đi lại nó lê vào nhà một màu đỏ kinh khủng khiếp luôn", bà Điềm kể lại tình cảnh lúc đó. Gia đình ông Khiết thì phải lấy nguồn nước bẩn, cho phèn hoặc vôi vào đánh cho trong rồi đưa vào máy lọc để dùng.

(Từ trái qua) Bà Nguyễn Thị Điềm, ông Nguyễn Huy Khiết, anh Má A Pho và bà Vù Thị Xóa chia sẻ tại sự kiện "Ngày cá ăn sao...". Nguồn: iSee

Phục hồi và đa dạng hóa sinh kế

Siêu bão Yagi đã gây ảnh hưởng nặng nề đến sinh kế của nhiều cộng đồng dân tộc thiểu số. Không chỉ gia đình bà Điềm, toàn bộ cá trong bốn ao với diện tích 3.000 - 4.000 m² của ông Khiết cũng bị lũ cuốn trôi đi hết. "Thu hoạch của tôi một năm khoảng 10 tấn, sau thiên tai vét thì còn 3 tấn", ông nói. Nhiều hecta hoa màu của bà con trong xóm không có nước tưới tiêu. Hơn 130 hộ trên tổng số hơn 300 hộ gia đình trong xóm của ông bà bị thiệt hại về sinh kế. Anh Pho thì cho biết một diện tích lớn hoa màu ở địa phương bị đất đá vùi lấp, thậm chí đất ruộng, đất nương cũng bị sạt đi hết. "Lúc đấy cũng đang là thời điểm lúa chín nên có rất nhiều hộ mất lúa, mất rau màu, thiệt hại rất nặng nề".

Nhằm giúp đỡ người dân phục hồi sinh kế sau bão Yagi, Viện iSee, với tài trợ từ Đại sứ quán New Zealand tại Việt Nam, đã triển khai dự án hỗ trợ các hộ gia đình dân tộc thiểu số tại Yên Bái, Lào Cai và Thái Nguyên tái thiết cuộc sống và ổn định sinh kế. Trọng tâm của dự án là hỗ trợ tài chính trực tiếp để người dân chủ động phục hồi sau bão theo đúng nhu cầu của mình.

Nhờ số tiền hỗ trợ dù không quá lớn "nhưng tình cảm nhiều lắm" của Dự án, gia đình bà Điềm đã đắp và kè lại bờ ao và mua cá giống cùng hơn 50 kg ốc nhồi và ốc ruộng thả để khôi phục hệ thống sản xuất. Việc khôi phục lại các ao cá của ông Khiết lại tốn kém hơn nhiều khi ông phải thuê xúc đất vùi lấp ở ao lên để đắp lại bờ cao thêm khoảng 50 cm, đồng thời chăng lưới xung quanh các ao để cá không bị trôi đi trong các trận lụt về sau. Ông chia sẻ số vốn nhỏ từ dự án đã giúp gia đình ông mua lại cá giống và cũng là nguồn động viên lớn để ông "cố gắng vươn lên làm kinh tế cho những vụ sau thu hoạch tốt hơn".

Trong dài hạn, Dự án cho rằng cần khuyến khích đa dạng hóa những sinh kế khác ngoài nông nghiệp để tránh những thiệt hại gây ra bởi thiên tai. Một ví dụ điển hình là công việc làm giấy dó và dệt vải lanh của hội chị em người Mông ở tỉnh Lào Cai qua lời kể của bà Vù Thị Xóa. Địa hình ở thôn của bà rất xấu nên trồng trọt rất khó, nuôi gia súc, gia cầm thì thường xuyên bị dịch bệnh. Tuy nhiên thổ nhưỡng ở khu vực này lại phù hợp để trồng cây lanh để dệt vải và cây tre để làm giấy dó. Đây không chỉ là sinh kế lâu đời của người Mông mà còn có ý nghĩa trong đời sống văn hóa của cộng đồng. Công việc này ít đặt gánh nặng lên nông nghiệp, tạo nguồn thu nhập khác bên cạnh nuôi trồng và có đầu ra ổn định.

Trà My