Claire Vo, một phụ nữ Mỹ 41 tuổi, đã tận dụng ChatGPT từ cuối năm 2023 để lập trình một ứng dụng gọi là ChatRPD giúp quản lý tài liệu và thiết kế các sản phẩm mới.
Cô phát hành ứng dụng theo mô hình thuê bao trả phí định kỳ (1 USD/tháng), và chỉ sau vài tuần đã có hàng nghìn người dùng đăng ký. Khách hàng của cô trải rộng từ các công ty dịch vụ tài chính đến các công ty chăm sóc sức khỏe. Gần ba năm sau, công ty của Claire - do cô tự điều hành trong chín tháng trước khi thuê một kỹ sư - hiện có 100.000 người dùng và đang trên đà đạt lợi nhuận bảy con số trong năm nay. Tuy nhiên, AI vẫn giúp đảm nhiệm việc tiếp thị, bán hàng và hỗ trợ khách hàng trong công ty.
Claire không phải là trường hợp cá biệt, mà là một trong những người đang thành công trong làn sóng cá nhân kinh doanh độc lập (One-Person Company, OPC) đang nổi lên toàn cầu.
Dữ liệu thị trường cho thấy khoảng 29,8 triệu người Mỹ hiện hoạt động dưới dạng doanh nghiệp cá nhân hoặc kinh doanh độc lập, đóng góp khoảng 1.700 tỷ USD cho nền kinh tế, tương đương gần 7% GDP. Ở Trung Quốc, có ít nhất 7,32 triệu doanh nghiệp một người được đăng ký mới vào năm 2025, tăng 42% so với năm trước đó.
Nhờ sự hỗ trợ của AI, một cá nhân có thể điều hành toàn bộ hoạt động của doanh nghiệp nhỏ. Thiết kế: H.Ngọc
Mô hình một cá nhân tự điều hành hoạt động kinh doanh không phải là mới - từ lâu, nhiều quốc gia đã công nhận các hình thức như sole proprietorship (doanh nghiệp tư nhân một chủ / hộ kinh doanh cá thể) hay freelance (làm việc tự do), nhưng làn sóng AI đang khiến mô hình doanh nghiệp một người lần này có thêm sức mạnh mới.
Những công việc từng đòi hỏi cả một đội ngũ, từ phát triển phần mềm đến marketing hay chăm sóc khách hàng, giờ có thể do một người đảm nhiệm với sự hỗ trợ của AI. Các công cụ AI cũng cho phép thử nghiệm những hướng nội dung hoặc mô hình kinh doanh mới với chi phí thấp và rủi ro tối thiểu.
Việc các doanh nghiệp phát huy sức mạnh của Agent AI đang dần trở nên phổ biến hơn. Chẳng hạn, Accio Work của Alibaba được phát triển như một "đội ngũ nhân sự số" hoàn chỉnh và hiện hỗ trợ hơn 230.000 cửa hàng trực tuyến trên toàn cầu. Theo ông Kuo Zhang, Chủ tịch Alibaba.com, các Agent AI trên nền tảng này có thể phối hợp với các mô hình AI tại từng quốc gia để xử lý những yêu cầu pháp lý và tài chính đặc thù của địa phương, từ khai báo hải quan, kê khai thuế giá trị gia tăng đến chuẩn bị hồ sơ tuân thủ tại hơn 100 thị trường.
Cùng với sự hữu dụng ngày càng được phát huy từ các công cụ AI, làn sóng doanh nghiệp một người đang lan rộng ở châu Á. Singapore, Indonesia và Ấn Độ đã giới thiệu những trang web hướng dẫn thủ tục đăng ký công ty một người cho các công ty khởi nghiệp. Việt Nam cũng đặt vấn đề thí điểm mô hình doanh nghiệp một người vào năm ngoái, kèm lời hứa về một cơ chế thuế và kế toán đơn giản, tự động hơn.
Sự tiếp sức của Nhà nước
Nhiều quốc gia đã bắt đầu điều chỉnh chính sách để thu hút các công ty một người. Không chỉ ưu đãi theo cách dành cho doanh nghiệp truyền thống, họ tập trung vào việc hạ thấp rào cản gia nhập để cá nhân có thể khởi nghiệp một cách dễ dàng hơn với chi phí thấp hơn.
Điều này liên quan đến việc xây dựng một hạ tầng dịch vụ công hiện đại - từ quy trình đăng ký doanh nghiệp trực tuyến đơn giản, thuế khoán tự động, kế toán rút gọn, đến bảo hiểm xã hội linh hoạt, bảo hộ sở hữu trí tuệ và thủ tục giải thể tinh gọn.
AI đang trở thành đòn bẩy giúp doanh nghiệp một người phát triển kinh doanh trực tuyến ở nhiều lĩnh vực như thương mại, dịch vụ, giải trí, tư vấn. Thiết kế: H.Ngọc
Mục tiêu không phải biến một cá nhân thành doanh nghiệp lớn ngay lập tức, mà giúp họ có thể bắt đầu khởi nghiệp với chi phí quản lý thấp nhất.
Nhiều thành phố như Singapore hay London tìm cách nuôi dưỡng các công ty một người bằng việc xây dựng hệ sinh thái hỗ trợ xung quanh họ: văn phòng miễn phí trong 6-12 tháng đầu, trợ cấp chi phí điện toán đám mây, các khoản vay ưu đãi, chương trình ươm tạo, đến việc cơ quan nhà nước trở thành khách hàng đầu tiên cho các sản phẩm, dịch vụ mới.
Theo Rest of World, vào cuối năm ngoái, Tô Châu, một trung tâm sản xuất công nghệ cao của Trung Quốc, đã cam kết biến thành phố này thành điểm đến cho các "doanh nhân AI cá nhân" bằng cách xây dựng 30 cộng đồng hỗ trợ doanh nghiệp một người và đặt mục tiêu phát triển 1.000 doanh nghiệp loại này vào năm 2028. Sau Tô Châu, nhiều địa phương khác cũng nhanh chóng làm theo với những ưu đãi riêng.
Những thách thức cần cân nhắc khi đặt lòng tin vào AI
AI giúp một cá nhân đảm nhiệm khối lượng công việc mà trước đây cần cả một đội ngũ. Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa AI có thể thay thế toàn bộ cơ chế vận hành của một doanh nghiệp.
Việc chỉ có một người vận hành dẫn tới thiếu vắng cơ chế kiểm tra chéo. Trong các doanh nghiệp truyền thống, những quyết định và sản phẩm quan trọng thường trải qua các lớp kiểm tra, phản biện và giám sát bởi những cá nhân khác nhau, điều không có ở doanh nghiệp một người.
Vì vậy nhiều doanh nghiệp một người sau một thời gian vận hành đã buộc phải dùng thêm dịch vụ của một hãng luật thay vì dựa vào tư vấn pháp lý của AI, thuê công ty kế toán thay vì dùng công cụ kế toán AI, và hợp tác với agency thiết kế chuyên nghiệp thay vì dùng sản phẩm AI thiết kế.
Các luật hiện nay vẫn được xây dựng trên giả định rằng mọi giao dịch đều do con người đại diện và ký kết, không có điều khoản cho trách nhiệm pháp lý của AI. Thiết kế: H.Ngọc
Khó khăn thứ hai là mọi rủi ro pháp lý đều dồn lên người sáng lập. Nếu AI gây thiệt hại cho khách hàng hoặc đưa ra một quyết định sai, pháp luật hiện nay vẫn chỉ nhìn thấy một chủ thể chịu trách nhiệm, đó là người đứng tên doanh nghiệp. Người sáng lập càng giao nhiều việc cho AI thì họ càng phải gánh nhiều trách nhiệm hơn, trong khi mục tiêu ban đầu của họ là dùng AI để giảm nhẹ công việc.
Ngay cả với các Agent AI, dù chúng có khả năng thực hiện nhiều hoạt động vốn trước đây do con người đảm nhiệm, thì vẫn chưa được pháp luật công nhận là chủ thể có địa vị pháp lý độc lập. Pháp luật thương mại hiện hành ở nhiều quốc gia vẫn được xây dựng trên giả định rằng các giao dịch đều do con người đại diện và ký kết. Vì vậy, khi một Agent AI tự động đưa ra quyết định hoặc thực hiện giao dịch, câu hỏi về việc ai là người đại diện, ai chịu trách nhiệm và trách nhiệm đó được phân bổ như thế nào vẫn chưa có câu trả lời thống nhất.
Bên cạnh đó, những công ty một người dựa trên AI cũng gặp phải những vấn đề mà bất kỳ startup nhỏ dựa trên AI nào cũng gặp phải, chẳng hạn như chi phí nền tảng cao, phụ thuộc vào AI của bên ngoài; các mô hình kinh doanh dễ bị sao chép vì ai cũng có thể tiếp cận công cụ AI mạnh mẽ; rào cản về vốn và tiếp cận tín dụng với ngân hàng nếu công ty không có tài sản hữu hình, chủ yếu sở hữu phần mềm hoặc tài sản trí tuệ...
Ngô Hà tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
[1] Te-Ping Chen. (2026). The Rise of Million-Dollar Companies With Just One Employee. The Wall Street Journal. https://www.wsj.com/tech/ai/the-rise-of-million-dollar-companies-with-just-one-employee-f36a77c1
[2] Viola Zhou, (2026). China is mobilizing thousands of one-person AI startups. Rest of Worlds. https://restofworld.org/2026/china-ai-one-person-companies-incentives/
[3] Winston Ma (2026), AI-Enabled One-Person Companies Present a Corporate Law Quandary. Bloomberg Law. https://news.bloomberglaw.com/legal-exchange-insights-and-commentary/ai-enabled-one-person-companies-present-a-corporate-law-quandary
Xem thêm: