Khi đàn chim di trú còn trở về

Đứng trước hàng ngàn cánh chim di trú ở bãi bồi Tân Thành trên biển Gò Công (trước thuộc tỉnh Tiền Giang, sau sáp nhập thuộc tỉnh Đồng Tháp), địa điểm trú đông quan trọng nhất đối với rẽ mỏ thìa, loài chim được IUCN xếp hạng Cực kỳ nguy cấp (CR), chúng tôi chợt nghĩ: nếu một ngày không còn thấy những đàn chim ấy trở về, hẳn đã có điều gì đó rất nghiêm trọng xảy ra. Có thể ngay tại bờ biển này. Cũng có thể ở một nơi xa xôi trên hành trình của chúng.

Tân Thành chỉ là một mắt xích trong mạng lưới sinh cảnh của chim di trú trải dọc bờ biển Việt Nam, bên cạnh Vườn Quốc Gia Xuân Thủy (Ninh Bình), vùng ven biển Thái Thụy - Tiền Hải (Hưng Yên), các bãi triều thuộc khu vực An Hải - Cát Hải (Hải Phòng) ở miền Bắc; phá Tam Giang - đầm Cầu Hai (TP. Huế) ở miền Trung; ruộng muối La Gi (Lâm Đồng), các bãi triều ở Cần Giờ (TP. HCM), Bình Đại (tỉnh Vĩnh Long) ở miền Nam... [1], [2].

Nhiều loài chim ven bờ đến nước ta thuộc tuyến di cư Đông Á - Úc, nối các vùng sinh sản ở phía Bắc với những nơi dừng chân và trú đông ở phía Nam. Trên hành trình dài hàng ngàn km ấy, những bãi triều, cửa sông và đầm phá đóng vai trò như các trạm tiếp sức, nơi chim có thể nghỉ ngơi và tích lũy năng lượng trước khi tiếp tục di chuyển.

Để đến được đây, đàn chim phải vượt qua hàng ngàn kilômét, cần có đủ thức ăn và những điểm dừng nghỉ an toàn. Vì thế, biến động quần thể của đàn chim cho chúng ta biết nhiều điều về tình trạng của bờ biển. Và nếu đàn chim ngày càng thưa vắng, điều đáng lo không chỉ là số phận của những cánh chim. Những thay đổi khiến chim khó sống nhiều khi cũng là những thay đổi làm suy giảm nguồn sống và sự an toàn của chính cộng đồng.

Những giá trị nằm dưới mặt bùn

Bãi triều thường không gây ấn tượng như một khu rừng. Nhưng dưới lớp bùn là cả một thế giới sinh vật, trong đó có những loài nuôi sống đàn chim và những loài mang lại sinh kế cho người dân.

Nghiên cứu tại các đầm Đề Gi, Thị Nại ở Gia Lai và Nha Phu, Thủy Triều ở Khánh Hòa, qua 10 đợt khảo sát giai đoạn 2008-2013, các tác giả thuộc Viện Hải dương học (Viện Hàn lâm KH&CN) và Trường Đại học Khánh Hòa xác định 18 loài động vật đáy có giá trị kinh tế, chủ yếu thuộc các nhóm thân mềm hai mảnh vỏ, chân bụng và giáp xác. Nhiều nguồn lợi tập trung ở vùng triều và nền đáy cát. Vùng bãi tưởng như ít giá trị ấy thực ra là một không gian sản xuất sinh học gắn liền với đời sống của cư dân. [3]

Bên cạnh đó, bãi triều còn lưu giữ carbon. Tổng hợp dữ liệu từ 123 địa điểm trên thế giới cho thấy các bãi triều không có cây vẫn là nơi lưu trữ carbon đáng kể. Trong đó, một phần carbon có nguồn gốc từ rừng ngập mặn, thảm cỏ biển, tảo biển và các hệ sinh thái khác được dòng nước vận chuyển đến rồi tích tụ trong lớp bùn đất ở đáy bãi triều. [4]

Ngay cả những phần nhỏ của bãi triều cũng có giá trị khác nhau. Đơn cử, khảo sát 17 loài chim tại hai điểm dừng chân ở vùng bãi ven biển Hoàng Hải, Trung Quốc, các nhà nghiên cứu ở Đại học Princeton nhận thấy phần bãi cao, lộ ra lâu hơn khi triều rút, là nơi chim dành hơn 70% tổng thời gian kiếm ăn. Đây lại là phần dễ bị thu hẹp khi công trình từ đất liền vươn ra biển. [5]

Đặc biệt, bãi triều còn đóng vai trò như một lá chắn tự nhiên, giúp bảo vệ bờ biển trước tác động của sóng. Nghiên cứu khu vực ven biển huyện Trần Đề (thuộc TP. Cần Thơ), các tác giả ở Đại học Cần Thơ và Đại học Tôn Đức Thắng cho thấy các bãi bùn trống trải, không có cây ngập mặn, vẫn góp phần giảm chiều cao và tiêu tán năng lượng sóng nhờ đặc điểm địa hình nền bãi. Chức năng bảo vệ bờ, vì thế, không chỉ đến từ rừng ngập mặn mà còn từ dải bùn trống phía trước - nơi chim kiếm ăn mỗi khi triều rút. Sự an toàn của đê và khu dân cư phía sau phần nào dựa vào chính dải bùn ấy. [6]

Những giá trị kể trên giúp chúng ta hiểu vì sao sự thưa vắng chim đáng được quan tâm. Nếu chim ít đi do nguồn thức ăn suy giảm, nước bị ô nhiễm hoặc bãi triều bị thu hẹp, điều đó cũng có thể là những thay đổi đe dọa nguồn lợi thủy sản và khả năng bảo vệ bờ biển. Các cư dân sống sát biển vẫn đánh bắt thủy sản dựa vào các vùng bãi triều cũng chịu ảnh hưởng từ chính những biến đổi đang khiến đàn chim khó tồn tại.

Do vậy, đánh giá một bãi triều chỉ dựa trên diện tích đất có thể san lấp sẽ bỏ sót nhiều giá trị. Khi bãi triều mất đi, có thể đi kèm với những chi phí lâu dài: nguồn lợi giảm, sinh kế bấp bênh hơn và nhu cầu đầu tư thêm để bảo vệ bờ biển.

Áp lực lên bãi chim cũng là áp lực lên đời sống người dân ven biển

Các bãi triều quan trọng của Việt Nam đang chịu áp lực từ nhiều phía. Lấn biển, san lấp và mở rộng hạ tầng làm thu hẹp bãi kiếm ăn, bãi nghỉ của chim. Điện gió gần bờ cũng tác động đến đường bay của chim. Nuôi trồng và khai thác thủy sản thiếu kiểm soát có thể làm biến đổi nền đáy. Săn bắt và xua đuổi khiến chim khó sử dụng ngay cả những bãi còn lại. Rác thải và hóa chất tiếp tục gây áp lực lên chất lượng môi trường. [7, 8, 9]

Khảo sát tháng 8/2022 của Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia TP. HCM, tại Tân Thành ghi nhận những áp lực lên bãi: hóa chất sử dụng trong sản xuất, rác thải, tác động của việc thu hoạch nghêu và việc bắt chim nhằm bảo vệ sản xuất. Bãi chim và sinh kế địa phương cùng nằm trong một không gian chịu nhiều tác động chồng lấn. [8]

Bên cạnh đó, ở đồng bằng sông Cửu Long, thiếu hụt phù sa, khai thác cát, sụt lún và nước biển dâng còn đe dọa chính nền tảng duy trì các bãi triều.

Ngay cả việc trồng rừng ngập mặn, nếu thực hiện không đúng vị trí trên bãi bùn có giá trị đối với chim, cũng có thể làm mất môi trường sống và nơi kiếm ăn của chúng. [9, 10]

Các áp lực không tác động riêng rẽ. Một bãi bị thu hẹp có thể đồng thời chịu tác động từ ô nhiễm và khai thác quá mức. Người dân có thể nhận thấy sản lượng đánh bắt giảm, còn người quan sát chim thấy đàn chim thưa dần. Hai hiện tượng ấy có thể là những biểu hiện khác nhau của cùng một môi trường đang suy yếu.

Vì vậy, khi đàn chim giảm đi, cần nhìn rộng hơn câu chuyện bảo tồn để trả lời những câu hỏi: điều gì đang thay đổi ở vùng bờ, ai đang chịu hậu quả, và có những tổn thất nào nếu tiếp tục sử dụng các bãi triều mà không tính đầy đủ đến chức năng sinh thái của chúng?

Làm gì để chim còn trở về

Nhiều địa phương ở châu Á đã bắt đầu đưa yêu cầu bảo tồn chim di trú vào các quyết định quy hoạch và phát triển. Để bảo vệ sếu trú đông, năm 2009 chính quyền thành phố Suncheon, Hàn Quốc, nơi có đường bờ biển dài khoảng 36 km, đã tháo dỡ 282 cột điện trong 62 ha vùng kiếm ăn trọng yếu, giảm nguy cơ chim va vào đường dây. Thành phố thúc đẩy canh tác thân thiện với môi trường; cư dân tham gia bảo vệ chim và kiểm soát người, xe vào những khu vực nhạy cảm trong mùa trú đông. [11]

Công viên Suncheon Bay National Garden được bố trí ở vùng chuyển tiếp giữa đô thị và sinh cảnh nhạy cảm, giúp phân tán lượng khách và kết nối các hoạt động tham quan với thành phố. Các chương trình du lịch sinh thái do cư dân tổ chức được hỗ trợ; lúa được sản xuất theo phương thức thân thiện với môi trường và được thành phố mua để cung cấp thức ăn cho sếu. [12]

Không chỉ tổ chức lại các hoạt động kinh tế để dung hòa bảo tồn và phát triển, việc bảo vệ sinh cảnh chim di trú đôi khi còn đòi hỏi phải điều chỉnh hoặc dừng cả những dự án hạ tầng lớn. Mới hơn, tháng Năm năm nay, Trung Quốc đã quyết định dừng phê duyệt dự án xây dựng đường cao tốc trị giá 720 triệu USD vì có thể làm mất đi 24 ha bãi bùn là nơi dừng chân quan trọng của loài rẽ mỏ thìa ở vùng ven biển tỉnh Quảng Tây. [13]

Với Việt Nam, trước hết, quy hoạch ven biển cần nhận diện các bãi kiếm ăn và nơi nghỉ quan trọng của chim, cũng như các vùng cung cấp nguồn lợi cho cộng đồng. Khi xem xét các dự án đầu tư, cần nhìn cả mùa di trú, nhịp lên xuống của thủy triều và ảnh hưởng cộng dồn từ nhiều công trình trong cùng một vùng bờ.

Thứ hai, sự hiện diện của chim di trú cần trở thành một chỉ thị được sử dụng thật sự trong quản lý. Số liệu đếm chim định kỳ tại các bãi trọng yếu, đặt cạnh số liệu sản lượng nghêu, sò, cua, cá do chính người dân ghi nhận, có thể tạo thành một bộ chỉ thị đơn giản nhưng có ý nghĩa về sức khỏe hệ sinh thái vùng ven biển. Bộ chỉ thị ấy nên được đưa vào quy hoạch vùng bờ và đánh giá tác động môi trường của các dự án, thay vì chỉ nằm trong các báo cáo khoa học.

Thứ ba, bảo tồn cần được thực hiện cùng với người dân. Những người sống nhờ bãi triều có kinh nghiệm về con nước, nền đáy và nguồn lợi mà các đợt khảo sát ngắn hạn khó có thể thay thế. Giữ bãi kiếm ăn, hạn chế săn bắt, giảm quấy nhiễu và kiểm soát chất thải cần đi kèm với quyền lợi và sinh kế rõ ràng.

Kinh nghiệm của vịnh Suncheon, Hàn Quốc cho thấy, người dân có thể hưởng lợi trực tiếp từ các giá trị thiên nhiên được bảo tồn. Một nghiên cứu ước tính hoạt động tham quan gắn với vùng đất ngập nước trong năm 2015 đã tác động lan tỏa đến các ngành kinh tế liên quan, góp phần tạo ra khoảng 203,4 tỷ won (khoảng 149 triệu USD) giá trị sản xuất trong vùng [14].

Trở lại với những đàn chim ở Tân Thành, câu hỏi "nếu một ngày chim không còn trở về?" đáng được đặt ra ngay khi chúng vẫn còn hiện diện. Sự suy giảm của chim, khi được theo dõi và diễn giải đúng, là chỉ thị về những thay đổi môi trường cần được tìm hiểu - trong đó có những thay đổi gây tổn hại đến sinh kế, an toàn của cộng đồng và triển vọng phát triển lâu dài của vùng ven biển.