Năm 1918, trong bài nói chuyện tại Đại học Munich, Max Weber từng đề cập một thách thức mà nhà khoa học phải đối mặt: kế sinh nhai trên con đường nghiên cứu đầy gian nan nhưng chưa chắc đạt được thành tựu. Hơn 100 năm trôi qua kể từ thời điểm ấy, khoa học đã có những bước tiến lớn lao nhưng câu chuyện nghề nghiệp bên trong phòng thí nghiệm tưởng như vẫn không thay đổi. Cuốn tự truyện Breaking Through - My Life in Science (Đột phá - Cuộc đời khoa học của tôi) của K. Karikó đã chỉ ra nhiều vấn đề nan giải mà giới học thuật cần khắc phục dứt điểm như: chính trị hóa nghiên cứu khoa học; tình trạng phân biệt, đối xử với các nhà khoa học nữ; thái độ đề cao quá đà vấn đề thương mại hóa kết quả nghiên cứu khoa học. Từ đó, xây dựng một cộng đồng khoa học liêm chính, bền vững, phát huy tối đa tiềm năng, giá trị của mỗi cá nhân trong đó.
 |
Breaking Through - My Life in Science được xuất bản lần đầu vào tháng 10/2023 và mới đây đã được dịch sang tiếng Việt. Ảnh: HTR
"Đôi khi, một cuộc sống phức tạp và hạnh phúc – hoặc bản thân sự phức tạp của cuộc sống – dưới con mắt người khác có thể chẳng là gì"* - K. Karikó đã viết như vậy trong những trang tự truyện đầu tiên của mình. Nữ bác học người Mỹ gốc Hungary có lý do hoài nghi như vậy. Bà chỉ thực sự được dư luận quan tâm sau khi khám phá thành công việc biến đổi cơ sở nucleoside để phát triển vaccine công nghệ mRNA hiệu quả trong phòng ngừa COVID-19. Các nghiên cứu của K. Karikó đã góp phần cứu nhân loại khỏi đại dịch viêm đường hô hấp cấp, mở ra cơ hội chữa trị các bệnh nan y khác như HIV hay ung thư nhưng chúng từng bị vùi lấp nhiều năm ngay tại đại học danh tiếng Pennsylvania.
Trong phần lớn cuộc đời, bà đã quen với việc công sức của mình bị đánh giá thấp bởi những lý do ngoài khoa học. Nhưng dù ở nghịch cảnh nào, K. Karikó cũng chưa từng mặc cảm về thân phận "con gái ông hàng thịt" hay mảy may nghi ngờ về năng lực thực sự của mình. Đồng thời, ngay cả khi đạt đến đỉnh cao sự nghiệp, được trao giải Nobel Y sinh cùng đồng nghiệp Drew Weissman, K. Karikó vẫn giữ cho mình thái độ khiêm nhường khi nhìn nhận: "Một thế giới thiếu đi một đóng góp quan trọng trông vẫn như một thế giới bình thường."
Tính cách bướng bỉnh "luôn phản kháng khi ai đó cố ép làm điều gì đó" như bà thừa nhận trong tự truyện, không ít lần làm mất lòng thầy giáo, cấp trên và đồng nghiệp. Song ở chiều ngược lại, nó góp phần tạo nên sự kiên định, giúp K. Karikó không bao giờ lệch khỏi mục tiêu đời mình. Từ khi ngồi trên ghế nhà trường, bà đã chắc chắn rằng mình "có thể - và phải - dành cả đời kiên nhẫn giải quyết các vấn đề kỹ thuật, và thực hiện vô số thí nghiệm". Thứ duy nhất mà cô bé Karikó không ngờ đến là việc cô phải dành thời gian thuyết phục những nhà khoa học chung quanh mình về tầm quan trọng của mRNA - "giống một người bán rong, rao bán ý tưởng của mình cho bất kỳ ai có thể muốn nó".
Xuyên suốt toàn bộ cuốn sách, người đọc đã mong chờ thời điểm K. Karikó tạo ra đột phá trong cuộc đời khoa học của mình. Song hết trang này đến trang khác, thứ độc giả được chứng kiến chỉ là những nốt trầm dài đằng đẵng tưởng như không có điểm dừng trong sự nghiệp của bà. K. Karikó đã sớm có trải nghiệm ấy khi chút nữa trượt Đại học Szeged chỉ vì ông thầy Cay Cú muốn trừng phạt cô nữ sinh cuối cấp "dám nghỉ ngơi" sau khi hoàn thành phần việc hái ngô vất vả. Thời sinh viên và quãng đời làm nghiên cứu sinh đã mở ra một tương lai đầy hứa hẹn khi giúp bà định hình hướng nghiên cứu, gặp gỡ người bạn đời yêu đấu Béla. Dù vậy, Hungary khi ấy không phải miền đất dành cho khoa học. Nhân danh lý do an ninh, lực lượng mật thám thường xuyên xách nhiễu, dọa nạt K. Karikó khiến bà không thể an tâm thực hiện sứ mệnh của người làm nghiên cứu.
K. Karikó đã đến nước Mỹ, khoác lên mình thân phận "kẻ ngoại đạo bên trong hệ thống". Gia đình bé nhỏ của bà đã vượt biên chỉ với 1.200 USD giấu trong chú gấu bông của con gái cùng một công việc được thỏa thuận qua thư. Ở Mỹ, bà không bị cảnh sát đe dọa sức khỏe, tính mạng bản thân và gia đình nhưng lại bị các đồng nghiệp phân biệt đối xử và tìm đủ cách chèn ép. Giáo sư Robert Suhadolnik, người đã cho K. Karikó công việc đầu tiên trên đất Mỹ, hóa ra chỉ xem bà như một kẻ làm thuê bất hợp pháp, không hơn không kém. Nhưng ông đã vấp phải một cá tính mạnh mẽ, không bao giờ chịu khuất phục. Đối với người phụ nữ sẵn sàng từ bỏ quê hương, sao Bắc Đẩu của K. Karikó chính là khoa học.
Một vài đồng nghiệp tử tế đã giúp K. Karikó đến Đại học Khoa học Y tế của Các Lực lượng Vũ trang Hoa Kỳ (USUHS) rồi Đại học Pennsylvania – nơi bà gắn bó đến khi về hưu. Đó gần như là tất cả những đặc ân mà họ có thể trao cho K. Karikó. Bà mô tả quãng thời gian ở Penn là "một loạt những thất bại được điểm xuyết bằng những khoảnh khắc đột phá phi thường". Cấp trên liên tục dồn ép bà vì không thể mang tiền về cho nhà trường; đơn xin tài trợ cho các công trình nghiên cứu của bà bị từ chối; những bài báo khoa học của bà không nhận được sự quan tâm, đánh giá đích đáng; sinh viên ghét bà vì những lời nhận xét thẳng thắn đến cay nghiệt.
Qua từng chương sách, khó ai tin được, gia đình nữ bác học đã góp phần níu giữ mạng sống của hàng triệu người khỏi bàn tay tử thần lại sống trong cảnh thanh bần đến vậy. Họ hầu như không ăn tối bên ngoài và đi du lịch thông qua bài tập về nhà của cô con gái Susan. Ấy thế mà mái ấm nhỏ bé này đã giúp K. Karikó cân bằng giữa công việc và cuộc sống. Người chồng Béla luôn nhẫn nại vun vén cho gia đình khi bà dành phần lớn thời gian trong ngày để di chuyển và làm việc trong các phòng thí nghiệm. Không ai trong gia đình ấy trách cứ người vợ, người mẹ chỉ biết đến công việc. Thậm chí cô con gái Susan còn quyết định vào Đại học Penn chỉ từ lời khuyên của mẹ. Và bất ngờ hơn cả, Susan Francia còn nổi tiếng trước cả mẹ mình, khi đã cùng đội tuyển quốc gia đua thuyền của Hoa Kỳ hai lần vô địch Olympic.
Quyết định công việc mới tại BioNTech gần như... một ván cược với K. Karikó sau khi nghỉ hưu tại Penn. Một lần nữa, sau nhiều năm, bà đối diện với căn phòng ngủ "trống trải với một bóng đèn lẻ loi treo lủng lẳng trên trần nhà cùng một tấm đệm đặt trên khung giường" ở Đức cách xa gia đình nằm phía bên kia Đại Tây Dương.
Ở tuổi 64, bà còn phải vượt qua căn bệnh ung thư tuyến mang tai, trước khi tìm ra đột phá thực sự trong đời khoa học của mình. Coronavirus xuất hiện khiến thế giới buộc phải tạo ra một cuộc cách mạng y sinh - và là khởi nguồn cho nhiều nghiên cứu, sáng chế của K. Karikó chính thức bước ra ánh sáng. Năm 2020, tài khoản cá nhân trên Twitter của K. Karikó vốn chỉ có 20 người theo dõi đã nhanh chóng tăng lên theo cấp số nhân. Bà được vinh danh ở khắp mọi nơi trên thế giới, được bạn bè và đồng nghiệp chúc tụng... nhưng thứ mà bà lo lắng chỉ là "duy trì việc đọc" và xa hơn là "luôn bắt kịp bước tiến của kiến thức".
Khác với những cuốn tiểu sử, tự truyện về người nổi tiếng, Đột phá – Cuộc đời khoa học của tôi không phải tác phẩm dành cho những ai đang tìm nguồn cảm hứng nghiên cứu, sáng tạo. Thay vào đó, cuốn sách cung cấp cho chúng ta những hình dung chân thực, sinh động về áp lực mà các nhà khoa học phải chịu đựng khi sản phẩm của họ không đạt kỳ vọng, đồng thời cho chúng ta niềm tin rằng, dù trong thời điểm tăm tối như thế nào, luôn có những nhà khoa học kiên định đi theo con đường do "sao Bắc Đẩu" dẫn lối.
*Tất cả các trích dẫn trong bài viết lấy từ bản dịch Đột phá – Cuộc đời khoa học của tôi của Katalin Karikó (Kim Phụng dịch, Nxb Dân trí và Nhã Nam ấn hành).
Bài đăng KH&PT số 1354 (số 30/2025)
Hải Triều