Khi khoa học tạo nên chênh lệch trong thể thao

Thể thao Việt Nam đang đuối sức tại đấu trường Đại hội thể thao Châu Á (ASIAD) năm nay. Có nhiều nguyên nhân dẫn đến điều này, nhưng trong phát biểu của trưởng đoàn thể thao Việt Nam về ASIAD năm nay được các báo đăng tải, ông nói một điều đáng chú ý rằng sân chơi thể thao không chỉ so kè bằng nỗ lực của vận động viên mà còn bằng khoa học thể thao.

Đây cũng là điều mà giới thể thao trong nước đã bàn thảo nhiều, và nhìn lại lịch sử, chúng ta có không ít ví dụ cho thấy khoa học đã giúp thể thao tạo ra khoảng cách xa như thế nào.

Từ người yếu thành mạnh

Vào năm 1995, tại Đại hội Thể dục thể thao toàn quốc lần thứ III diễn ra ở Hà Nội, có một câu chuyện về sự bứt phá bất ngờ của tay bơi Mai Khanh chỉ trong vòng một năm khiến giới bơi lội rất ngạc nhiên.

Trước đó, từ khi trở thành vận động viên năng khiếu môn bơi lội, dù cùng học chung huấn luyện viên Nguyễn Thị Hoàng ở TP. HCM, nhưng Mai Khanh luôn kém người đồng đội Trường An ở mọi đấu trường. Thế rồi cuối năm 1993 Mai Khanh đi Mỹ theo gia đình. Vài tháng trước khi diễn ra Đại hội thể thao toàn quốc, TP. HCM xin phép Tổng cục Thể dục thể thao đưa Mai Khanh vào danh sách thi đấu.

Dù chỉ thi đấu để hưởng ứng đại hội chứ không được tính vào bảng xếp hạng, nhưng Mai Khanh đã làm giới bơi lội hồi đó ngạc nhiên, khi ở cự ly 800m tự do, cô về đích bỏ rất xa Trường An!

Chuyện gì vậy? Sau cuộc thi đó, Mai Khanh kể lại đã được phân tích thế mạnh, rèn giũa trong một năm ở Mỹ. Khi vào trung học, do khai hồ sơ đã từng là vận động viên bơi lội ở Việt Nam nên cô được nhà trường cho vào đội bơi, và tiến hành kiểm tra toàn diện.

Nhà trường kiểm tra xem cấu tạo cơ của cô là cơ tròn hay cơ dài (cơ tròn phù hợp cự ly ngắn, có ưu thế bột phát sức mạnh trong khoảng thời gian ngắn, cơ dài phù hợp cự ly dài cần sức bền); là cơ đỏ hay cơ trắng (có sự khác nhau về chịu mỏi do lượng oxy trong cơ). Sau khi kiểm tra thì họ kết luận Mai Khanh phù hợp với cự ly dài và trung bình.

Kế đến, họ yêu cầu cô thực hiện bốn kiểu bơi, trong đó sở trường của cô là bơi tự do. Tất cả đều được quay phim lại, đưa vào máy tính để phân tích chi tiết từng động tác chân, tay sai như thế nào để dựa vào đó chỉnh sửa. Họ cũng đặc biệt quan tâm đến vấn đề dinh dưỡng, hỏi rất kỹ về thói quen ăn uống và đưa ra lời khuyên về chế độ ăn uống hằng ngày để có thể trạng tốt nhất. "Thậm chí, trước khi thi đấu, dù chỉ là đấu trong trường với nhau, huấn luyện viên còn yêu cầu cạo sạch lông tay, chân để giảm tối đa ma sát", Mai Khanh kể.

Đó chưa phải là quy trình nghiên cứu, rèn luyện dành cho vận động viên chuyên nghiệp, chỉ mới là tập luyện trong một trường trung học đã quy củ như thế, nên sau này tay bơi Ánh Viên đi Mỹ tập huấn dài hạn ở một trường học đã có thay đổi ngoạn mục.

Năm 2015, sau kỳ tích đoạt 8 huy chương vàng tại SEA Games ở Singapore, Ánh Viên cũng kể tương tự Mai Khanh. Riêng về chế độ dinh dưỡng cho vận động viên, cô còn cho biết "hãi hùng" nhất là chuyện ăn! Ánh Viên kể: "Mọi người ở nhà cứ nghe em một tuần là phải có 2 bữa ăn tôm hùm thì ai cũng bảo sướng, nhưng trời ơi, thử mỗi lần ăn con tôm hùm 4 kg mà xem, vừa ăn vừa khóc vì ngán, nhưng vẫn phải cố nuốt cho đủ dinh dưỡng".

Đó là chuyện của 1995, của 2015. Còn bây giờ thì khoa học trong lĩnh vực bơi lội thế giới đã đến đâu?

TS. Đỗ Trọng Thịnh, nguyên Huấn luyện viên trưởng đội tuyển bơi lội Việt Nam, nguyên Trưởng Bộ môn bơi lội Đại học Thể dục thể thao TP. HCM, cho biết: "Thế giới tiến rất nhanh. Nếu ngày xưa mọi người thấy các tay bơi thường có vai rộng, cơ bắp tay cuồn cuộn thì ngày nay các tay bơi đỉnh cao thường lại rất thon gọn, điển hình như tay bơi nữ vĩ đại nhất trong lịch sử bơi lội là Katie Ledecky của Mỹ (9 huy chương vàng Olympic, 21 huy chương vàng giải vô địch thế giới trong thời gian từ 2012 đến 2024). Nếu ngày xưa người ta tìm cách làm sao để vận động viên tăng sức mạnh thì bây giờ là giải quyết bài toán giảm ma sát. Vẫn cần mạnh, nhưng phải làm sao mạnh nhưng cơ bắp không to lớn, dềnh dàng. Biết nguyên tắc là vậy, nhưng chúng ta không đủ trình độ để giải quyết".

Từ khoa học cho từng cá nhân đến khoa học cộng đồng

Tương tự chuyện bơi lội, các câu chuyện trong lịch sử bóng bàn cũng cho thấy khoa học có thể giúp một đội tuyển học cách khắc chế cả đối thủ vượt trội.

Nói về ASIAD 1958 diễn ra tại Tokyo, tờ Nhật báo Đông Kinh của nước chủ nhà đã viết rằng trong lịch sử thể thao Nhật Bản, có hai biến cố làm họ nuối tiếc nhất là việc để đoàn Việt Nam đoạt huy chương vàng bóng bàn đồng đội nam và võ sĩ người Hà Lan Anton Geesink đoạt chức vô địch judo thế giới.

Ở trận chung kết bóng bàn đồng đội nam vào năm ấy, đội Việt Nam có các tay vợt Lê Văn Tiết 19 tuổi - người khai sinh ra lối đánh đôi công, Mai Văn Hòa - người được gọi là bức tường đồng với lối chơi phòng thủ siêu đẳng, và Trần Cảnh Được. Khi ấy, đội nam Nhật Bản là đương kim vô địch thế giới. Trong đó có tay vợt đương kim vô địch đơn nam thế giới Toshiaki Tanaka, nhưng đã thua Lê Văn Tiết [1] [2].

Qua sự kiện ấy ta thấy gì? Khi thể thao ở giai đoạn ban đầu, chỉ mới là chuyện chơi, người Việt rất giỏi. Nhưng sau đó thì hụt hơi, bởi các đối thủ đã nghiên cứu rất kỹ để giải mã.

Sau thất bại năm 1958, đội Nhật đã quay phim và nghiên cứu lối chơi của các tay vợt Việt Nam để tìm cách khắc chế. Theo ông Lê Văn Tiết kể lại, trong một lần Mai Văn Hòa sang Nhật tu nghiệp, phía Nhật còn cho ông xem lại cuốn phim trận chung kết ASIAD 1958 và phân tích cách chơi của ông. Họ cho rằng lối đánh nhanh, mạnh không phù hợp để đối phó với lối phòng thủ của Hòa và khả năng phản công của Tiết, từ đó chuyển sang khai thác những đường bóng có độ xoáy cao. Vài năm sau, các bậc tiền bối Lê Văn Tiết, Mai Văn Hòa đều không tạo nên được chiến thắng nào đáng kể khi gặp lại các tay vợt Nhật Bản [3].

Huỳnh Huy Tuệ, điều phối viên của tổ chức Cầu châu Á- Nhật Bản (BAJ) tại Việt Nam cũng kể thêm rằng Nhật có nhiều tài liệu nghiên cứu các đặc điểm thi đấu của hai ông Tiết, Hòa, kỹ lưỡng tới từng bước chân để sau này khắc chế cả hai.

Từ một trận đấu, người Nhật đã đi đến việc phân tích vận động viên, điều chỉnh chiến thuật, thay đổi nhân sự và tổ chức lại đội tuyển. Khoa học thể thao mới mang lại bước chuyển từ "tài năng" sang "năng lực thể thao" - thứ mà một cá nhân dù xuất chúng đến đâu cũng khó tự mình tạo ra.

Và nào chỉ bóng bàn, với bóng đá cũng vậy, thuở ban sơ chúng ta từng lẫy lừng châu Á với những cái tên như Phạm Huỳnh Tam Lam, Đỗ Thới Vinh, Phạm Văn Rạng..., đến độ lãnh đạo Liên đoàn bóng đá Nhật trong một lần làm việc với Việt Nam đã tặng một chiếc giày bằng đồng nhỏ bé và ví von bóng đá Nhật chỉ là "một chiếc giày nhỏ" so với bóng đá Việt Nam! Nhưng bằng các chính sách khoa học tầm quốc gia, như cải thiện tầm vóc, thể trạng người Nhật, phát triển bóng đá học đường..., giờ đây họ là số 1 châu Á đồng thời cũng khiến cả châu Âu kiêng dè.

Hay nói về bóng bàn Trung Quốc, thuở người Nhật làm mưa làm gió, người Trung Quốc chưa là gì cả. Nhưng sau này họ đã là bá chủ bóng bàn thế giới. Họ có một chiến lược phát triển bóng bàn toàn diện từ phong trào đến đỉnh cao [4], [5]. Ai đã từng đi Trung Quốc sẽ thấy bàn bóng hiện diện ở khắp nơi, ở công viên cũng có, dĩ nhiên bàn không phải bằng gỗ để chịu được mưa gió. Điều họ muốn là gieo mầm tình yêu bóng bàn đến toàn dân. Còn đỉnh cao, khi gặp một đối thủ nào đáng sợ, họ sẽ tìm những tay vợt có lối chơi tương đồng với đối thủ cho các thành viên đội tuyển tập luyện, tìm cách khắc chế.

Các quốc gia xung quanh đã có chiến lược đầu tư cho khoa học thể thao, cho đến những "thủ thuật" nghiên cứu để khắc chế các vận động viên Việt Nam. Đó là những vấn đề đặt ra cho khoa học thể thao của Việt Nam ngày nay.