Trong phần lớn lịch sử hiện đại, báo chí không chỉ là một mô hình tổ chức truyền thông mà còn là một mô hình tổ chức tri thức, đóng vai trò cửa ngõ giúp xã hội xác lập điều gì đáng được biết, điều gì cần được kiểm chứng và điều gì trở thành đối tượng của thảo luận công cộng.
Tuy nhiên, khi nền tảng số và AI ngày càng đảm nhận nhiều hơn việc lựa chọn, tổng hợp và phân phối thông tin, quyền lực kiến tạo tri thức cũng bắt đầu dịch chuyển.
Nếu báo chí không còn là thiết chế duy nhất tổ chức tri thức công cộng, thì vai trò ấy đang được phân phối lại như thế nào?
Cuộc dịch chuyển quyền lực tổ chức thông tin
Cho mãi đến gần đây, cuộc cạnh tranh của báo chí vẫn chủ yếu diễn ra giữa các tòa soạn với nhau. Các tờ báo có thể khác nhau về tốc độ đưa tin, chất lượng nội dung hay uy tín nghề nghiệp, nhưng đều vận hành trên cùng một logic là đầu tư vào hoạt động thu thập, xác minh và xuất bản thông tin.
Trong nhiều thập niên, tòa soạn là trung tâm của quá trình phát hiện, kiểm chứng và phổ biến thông tin. Trong ảnh: Tòa soạn hãng thông tấn RIA Novosti tại Moscow. Nguồn: Wikimedia
Ngày nay, logic cạnh tranh ấy đã thay đổi. Đối thủ lớn nhất của báo chí không còn là một tờ báo khác, mà là những chủ thể đang kiểm soát dòng chảy thông tin trong xã hội. Facebook, YouTube, TikTok hay Google không trực tiếp sản xuất tin tức theo nghĩa truyền thống, nhưng lại quyết định phần lớn dòng chảy của sự chú ý trong không gian số.
Bản chất của cuộc cạnh tranh này là bất cân xứng. Báo chí vẫn phải đầu tư vào những khâu tốn kém nhất như điều tra, xác minh, biên tập và chịu trách nhiệm đối với từng sản phẩm được công bố, nhưng ngày càng ít kiểm soát con đường mà nội dung ấy đến với người đọc. Trong khi đó, các nền tảng sở hữu dữ liệu người dùng, thuật toán phân phối và thị trường quảng cáo số - những yếu tố quyết định khả năng tiếp cận công chúng.
Chính sự khác biệt về điều kiện vận hành khiến cuộc cạnh tranh giữa báo chí và các tập đoàn công nghệ không đơn thuần là cạnh tranh giữa hai mô hình kinh doanh. Thực chất, đó là sự cạnh tranh giữa các chủ thể hoạt động theo những logic khác nhau.
Sự xuất hiện của AI tạo sinh tiếp tục đẩy nhanh quá trình dịch chuyển này. Nếu mạng xã hội từng thay đổi cách thông tin được lan truyền, thì AI đang thay đổi điểm khởi đầu của việc tiếp cận thông tin. Ngày càng nhiều người đặt câu hỏi trực tiếp cho chatbot thay vì truy cập website của một cơ quan báo chí hoặc tự lựa chọn giữa nhiều nguồn tin. Điều họ nhận được không còn là danh sách các bài báo, mà là một câu trả lời đã được tổng hợp và diễn giải sẵn.
Xu hướng nêu trên được phản ánh trong Digital News Report 2025 của Reuters Institute [1]. Báo cáo cho thấy mức độ tiếp cận tin tức qua mạng xã hội, nền tảng video và các công cụ AI đang tăng, đặc biệt ở nhóm công chúng trẻ, trong khi việc truy cập trực tiếp các website báo chí tiếp tục giảm. Những thay đổi đó cho thấy báo chí ngày càng mất đi vị thế là điểm tiếp xúc đầu tiên giữa công chúng và thông tin, dù vẫn giữ vai trò quan trọng trong việc sản xuất nội dung gốc.
Đây có lẽ mới là thách thức cốt lõi của báo chí trong kỷ nguyên nền tảng. Điều đang suy giảm không chỉ là lưu lượng truy cập hay doanh thu quảng cáo, mà là vị trí trung tâm của báo chí trong việc tổ chức tri thức công cộng.
Tái định vị nghề báo
Khi quyền lực tổ chức thông tin đang dịch chuyển sang các nền tảng số và hệ thống AI, điều báo chí cần tái xác lập không chỉ là mô hình sản xuất hay quy trình tác nghiệp. Quan trọng hơn, đó là vị thế của báo chí như một thiết chế kiến tạo tri thức.
Nhà xã hội học Michael Schudson cho rằng trong xã hội hiện đại, dù ngày càng có nhiều nguồn tạo ra thông tin, báo chí vẫn giữ vai trò chuyển hóa chúng thành những nội dung đáng tin cậy để lưu thông trong đời sống công cộng [2]. Chính chức năng ấy giúp báo chí khác với những ngành công nghiệp nội dung thông thường, vốn được dẫn dắt bởi nhu cầu thu hút sự chú ý, chủ yếu chịu chi phối bởi thị trường và thị hiếu, và không phải lúc nào cũng có nghĩa vụ kiểm chứng.
Trong môi trường truyền thông do AI và nền tảng số định hình, giá trị cốt lõi của báo chí ngày càng nằm ở năng lực điều tra, kiểm chứng, xác lập bối cảnh và kiến tạo tri thức đáng tin cậy cho đời sống công cộng. Trong ảnh: Phóng viên Ngọc Thành của VnExpress tác nghiệp tại bãi rác Nam Sơn, Hà Nội. Nguồn: VnExpress
Trong kỷ nguyên số, những giá trị cốt lõi của báo chí không hề trở nên lỗi thời, chỉ là bối cảnh để chúng được thực hành đã khác trước. TS Terje Lindblom và cộng sự tại Mid Sweden University, Thụy Điển, cho rằng chuyển đổi số không đơn thuần là đưa công nghệ vào tòa soạn mà đang tái cấu trúc toàn bộ trường báo chí [3]. Ở bên ngoài, các nền tảng số ngày càng chi phối cách thông tin được phân phối và tiếp cận. Ở bên trong, bên cạnh những dạng vốn truyền thống như uy tín nghề nghiệp hay năng lực chuyên môn, các chỉ số về mức độ tiếp cận, tương tác và lan tỏa của nội dung ngày càng ảnh hưởng đến vị thế của nhà báo. Đồng thời, quá trình số hóa cũng thúc đẩy sự xuất hiện của những vị trí công việc, kỹ năng và chuẩn mực nghề nghiệp mới, qua đó tái định hình cách tổ chức và vận hành các cơ quan báo chí.
Chính vì vậy, việc tái định vị nghề báo không thể chỉ được hiểu là đào tạo thêm kỹ năng AI hay xây dựng những tòa soạn đa nền tảng. Đó cũng không phải là thay thế các giá trị truyền thống của nghề báo bằng những giá trị hoàn toàn mới. AI có thể hỗ trợ tổng hợp dữ liệu và xử lý thông tin, các nền tảng số có thể tối ưu hóa việc phân phối nội dung tới công chúng; nhưng cả hai đều không thể thay thế năng lực điều tra, kiểm chứng, xác lập bối cảnh và trách nhiệm nghề nghiệp đối với thông tin được công bố. Thách thức lớn hơn nằm ở việc bảo đảm những năng lực đã tạo nên uy tín của báo chí tiếp tục được phát huy trong một môi trường thông tin đang biến đổi sâu sắc.
Cuộc tái cấu trúc của báo chí Việt Nam trong bối cảnh mới
Đúng vào thời điểm quyền lực định hình cách công chúng tiếp cận và hiểu thông tin đang dịch chuyển từ cơ quan báo chí sang các nền tảng số và hệ thống AI, báo chí Việt Nam bước vào cuộc tái cấu trúc lớn nhất kể từ sau Đổi mới.
Suốt bốn thập niên qua, báo chí Việt Nam phát triển trong một mô hình tương đối ổn định. Hệ thống cơ quan báo chí được mở rộng, các loại hình truyền thông liên tục phát triển và tòa soạn giữ vị trí trung tâm trong chu trình của thông tin, từ phát hiện sự kiện, xác minh nguồn tin, biên tập, xuất bản cho đến góp phần xác định những vấn đề xã hội cần được quan tâm.
Bảo đảm những năng lực đã tạo nên uy tín của báo chí tiếp tục được phát huy trong một môi trường thông tin đang biến đổi sâu sắc là một thách thức lớn. Ảnh minh họa: Lưu Quý
Trong các cuộc thảo luận về tái cấu trúc báo chí, sự chú ý thường tập trung vào những gì dễ nhìn thấy nhất. Có bao nhiêu cơ quan báo chí được sáp nhập, bao nhiêu đầu mối được tinh gọn hay bao nhiêu tòa soạn được tổ chức lại. Đó là những thay đổi quan trọng, nhưng mới chỉ phản ánh phần nổi của quá trình chuyển đổi. Điều đang thay đổi sâu sắc hơn là cách báo chí thực hiện vai trò của mình trong một môi trường thông tin đã khác trước.
Nhưng tái cấu trúc báo chí ở Việt Nam không chỉ là câu chuyện thích ứng với AI hay chuyển đổi số, mà còn là sự giao thoa của ba logic đang cùng định hình tương lai báo chí. Thứ nhất là logic thể chế, gắn với việc tiếp tục thực hiện những nhiệm vụ đặc thù của hệ thống báo chí. Thứ hai là logic thị trường, khi yêu cầu tự chủ tài chính ngày càng lớn buộc các tòa soạn phải tìm kiếm những mô hình doanh thu bền vững hơn. Thứ ba là logic công nghệ, khi nền tảng số và AI đang định hình lại toàn bộ quá trình sản xuất, phân phối và tiêu dùng thông tin. Chính sự giao thoa của ba logic này khiến cho quá trình tái cấu trúc báo chí ở Việt Nam khác với phần lớn các thông lệ quốc tế, vốn chủ yếu ở khủng hoảng doanh thu hoặc tác động của công nghệ.
Có thể nói, tương lai của báo chí Việt Nam sẽ không được quyết định bởi số lượng cơ quan báo chí sau tái cấu trúc hay mức độ ứng dụng AI trong tòa soạn. Điều quyết định là khả năng kiến tạo một mô hình phát triển đủ sức cân bằng giữa ba yêu cầu đang cùng vận hành: thực hiện các nhiệm vụ chính trị mà giới chức lãnh đạo xác lập, duy trì năng lực cạnh tranh trong môi trường số và gìn giữ những giá trị nghề nghiệp đã tạo nên uy tín của báo chí. Chỉ khi ba yêu cầu ấy được dung hòa, báo chí mới có thể tiếp tục giữ vai trò là một thiết chế tri thức trong xã hội số.
---
Chú thích:
[1] Newman, N., Ross Arguedas, A., Robertson, C. T., Nielsen, R. K., & Fletcher, R. (2025). Reuters Institute Digital News Report 2025. Reuters Institute for the Study of Journalism. https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2025
[2] Schudson, M. (2008). Why democracies need an unlovable press. Polity Press.
[3] Lindblom, T., Lindell, J., & Gidlund, K. (2022). Digitalizing the journalistic field: Journalists’ views on changes in journalistic autonomy, capital and habitus. Digital Journalism. https://doi.org/10.1080/21670811.2022.2062406