Một nghiên cứu cho thấy các đợt bùng phát sốt xuất huyết lớn ở châu Mỹ thường xảy ra khoảng năm tháng sau hiện tượng El Niño – sự nóng lên định kỳ của Thái Bình Dương gây xáo trộn thời tiết toàn cầu. Trong khi đó, các đợt bùng phát nhỏ hơn ở địa phương có xu hướng xuất hiện khoảng ba tháng sau khi nhiệt độ mùa hè đạt đỉnh và khoảng một tháng sau khi lượng mưa đạt đỉnh.
 |
Hình minh họa. Nguồn: Getty |
Nghiên cứu, được công bố trên Science Translational Medicine, đã phác họa rõ ràng hơn mối quan hệ giữa sốt xuất huyết và điều kiện khí hậu tại châu Mỹ – khu vực ghi nhận kỷ lục 13 triệu ca bệnh năm 2024.
Sốt xuất huyết do bốn loại virus có họ hàng gần với nhau gây ra, lây truyền qua muỗi Aedes. Hiện chưa có phương pháp điều trị đặc hiệu; bệnh có thể gây sốt, đau nhức xương khớp, thậm chí tử vong.
Nhóm nghiên cứu dựa trên dữ liệu giám sát của 14 quốc gia trong khoảng 30 năm. Họ nhận thấy số ca bệnh trong khu vực có sự đồng điệu về xu hướng tăng và giảm, các đợt bùng phát cách nhau trung bình sáu tháng, ngay cả ở những nơi xa nhau tới 10.000 km.
Phát hiện này "rất hữu ích để dự đoán khi nào một khu vực có thể bùng phát dịch, từ đó giúp lên kế hoạch ứng phó," theo Talia Quandelacy - đồng tác giả, nhà dịch tễ học bệnh truyền nhiễm tại Trường Y tế Công cộng, Đại học Colorado (Mỹ). Bà cho biết: mối liên hệ giữa khí hậu và sốt xuất huyết vốn đã được biết đến, nhưng điểm nổi bật của nghiên cứu là chỉ ra cách mà mối quan hệ này thể hiện đồng loạt trên toàn lục địa – "nhất là trong một khu vực có điều kiện khí hậu đa dạng đến vậy".
Muỗi Aedes thường sinh sôi mạnh trong điều kiện nóng ẩm. Hơn nữa, thời gian ủ bệnh của virus sốt xuất huyết trong muỗi – tức khoảng thời gian từ khi bị nhiễm đến khi có thể truyền virus – ngắn lại trong điều kiện nhiệt độ cao. Virus nhân lên nhanh hơn trong môi trường nóng. "Khi trời nóng hơn, việc truyền bệnh trở nên hiệu quả hơn," Quandelacy giải thích.
Nhưng khí hậu chỉ là một yếu tố thúc đẩy dịch sốt xuất huyết. Miễn dịch cộng đồng và các điều kiện khác của địa phương cũng đóng vai trò quan trọng không kém. Ví dụ, muỗi cần vùng nước đọng để đẻ trứng, và thứ này rất phổ biến ở các khu đô thị thiếu vệ sinh. "Phân tích tác động của các hiện tượng thời tiết cực đoan như El Niño rất quan trọng, nhưng với các virus truyền bệnh qua muỗi, chúng ta còn phải tính đến đặc điểm của các khu đô thị," theo Marcia Castro, chuyên gia về sức khỏe cộng đồng tại Trường Y tế Công cộng Harvard (Mỹ). "Ở những thành phố thiếu cơ sở hạ tầng, các khu ổ chuột mọc lên, rồi El Niño đến và làm trầm trọng thêm mọi hậu quả."
Nguồn:
https://www.science.org/doi/10.1126/scitranslmed.adq4326
https://www.nature.com/articles/d41586-025-02677-6
Phạm Nhật