Lần đầu xác định loài giun gây bệnh “sâu xoang” bí ẩn ở người
Phát hiện mới của các nhà khoa học Việt Nam đã giải mã nguyên nhân đằng sau những ca bệnh lạ được dân gian gọi là “sâu xoang”.
Năm 2019, ở Việt Nam bỗng xuất hiện nhiều trường hợp người dân bị tổn thương da kèm ngứa dữ dội, cảm giác có vật gì đó bò dưới da. Trong một số trường hợp, ấu trùng giun còn sống dài khoảng 1cm chui ra khỏi da mặt và da đầu. Hiện tượng này trong dân gian từng được gọi là “sâu xoang”. Thời điểm ấy, đã có những người tự xưng là “thần y” dùng một loại dung dịch tự pha bôi lên mặt và da đầu bệnh nhân để chữa bệnh. Dù cách này khiến một số ấu trùng giun chui ra, nhưng bệnh nhân không khỏi hẳn.
Nguyên nhân đằng sau căn bệnh lạ dần được hé lộ khi một trong số các bệnh nhân ở Sơn La bị ngứa toàn thân suốt nhiều năm quyết định tìm đến Viện Sốt rét, Ký sinh trùng và Côn trùng Trung ương để được chữa trị dứt điểm vào tháng 7/2019. Tại đây, các bác sĩ ghi nhận sáu ấu trùng giun tự chui ra từ da mặt người bệnh. Với mong muốn định loại các ấu trùng, các bác sĩ đã phối hợp với PGS.TS. Phạm Ngọc Doanh và các đồng nghiệp ở Phòng Ký sinh trùng học, Viện Sinh thái và Tài nguyên sinh vật (nay là Viện Sinh học) thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, để tiến hành phân tích.
Kết quả ban đầu cho thấy đây là ấu trùng thuộc giống Oxyspirura – một nhóm giun tròn ký sinh chủ yếu ở mắt của các loài thuộc lớp Chim (gia cầm/chim hoang).
Đây là một kết quả bất ngờ, bởi trước đó chưa từng có bằng chứng xác thực cho thấy loài giun tròn này có thể gây bệnh ở người. Xưa nay chúng được xem là ký sinh trùng chuyên biệt của động vật. Với vòng đời phức tạp, chúng cần côn trùng trung gian như gián, dế hoặc châu chấu để phát triển, và vật chủ cuối cùng để hoàn tất vòng đời của chúng là các loài thuộc lớp Chim. Vì vậy, trong suốt nhiều thập kỷ, giới y học gần như không coi chúng là mối nguy đối với con người, và các ca bệnh ở người – nếu có – sẽ thường bị bỏ qua hoặc chẩn đoán nhầm sang nguyên nhân khác.
Đi tìm tên gọi chính xác
Nhóm nghiên cứu lúc này phải giải một bài toán khó, đó là ấu trùng họ đang tìm hiểu thuộc loài nào, khi giống Oxyspirura gồm đến 84 loài.
Vào thời điểm năm 2019, trên cơ sở dữ liệu mở GenBank của Mỹ chỉ có trình tự gen của duy nhất loài Oxyspirura petrowi. Loài này phổ biến ở châu Mỹ và châu Âu, và tương đồng với trình tự gen 18S, một chỉ thị di truyền quan trọng giúp xác định loài, của mẫu ấu trùng thu từ bệnh nhân ở mức 96,6%. Vì vậy, đây có thể là loài mới hoặc một loài đã được mô tả nhưng chưa có dữ liệu phân tử. Các nhà khoa học sau đó đã công bố kết quả này trên tạp chí Emerging Infectious Disease.
Song hành trình không dừng lại ở đây, họ tiếp tục tìm đến nhà của bệnh nhân để lấy thêm mẫu giun mắt từ đàn gà thả vườn được gia đình nuôi nhằm phục vụ sinh hoạt và tăng thu nhập.
Gần đây, GenBank đã bổ sung thêm dữ liệu mới, và họ xác định được ấu trùng gây bệnh ở người là từ loài Oxyspirura mansoni dựa trên cả bằng chứng di truyền và hình thái học. ADN của ấu trùng lấy từ bệnh nhân trùng khớp với ADN của giun trưởng thành ký sinh trong mắt đàn gà do chính gia đình bệnh nhân nuôi, đồng thời trùng với O. mansoni đã được ghi nhận ở Thái Lan và Bangladesh. Trên các cây phát sinh loài, các mẫu này nằm chung một nhánh với O. mansoni và tách biệt rõ ràng với các loài Oxyspirura khác. Quan sát dưới kính hiển vi cũng cho thấy giun trưởng thành có đầy đủ đặc điểm hình thái đúng với mô tả của O. mansoni trong các tài liệu quốc tế. Việc kết hợp đồng thời các bằng chứng cho phép các nhà khoa học khẳng định chắc chắn danh tính loài gây bệnh.
Đường di chuyển của ấu trùng O. mansoni trong cơ thể gà (từ diều lên mắt) có thể giúp lý giải vì sao ở người, ấu trùng thường xuất hiện ở vùng mặt và da đầu, những khu vực gần với đường di chuyển tự nhiên của chúng. Ngoài ra, một số bệnh nhân còn có thể bị viêm da toàn thân, với ấu trùng xuất hiện dưới da ở nhiều vị trí khác nhau như chân, lưng, bụng và mặt. Hiện tượng này có thể do ấu trùng di chuyển ngẫu nhiên trong cơ thể người – một vật chủ không tự nhiên, từ đó gây ra nhiều thể bệnh khác nhau như ấu trùng di chuyển ở da, nội tạng, mắt hoặc thần kinh.
Nghiên cứu cuối cùng kết luận rằng giun mắt gà Oxyspirura mansoni có thể lây sang người và gây bệnh ấu trùng di chuyển, một phát hiện làm thay đổi những gì chúng ta từng biết về nhóm ký sinh trùng này.
Tiếp tục làm rõ cơ chế lây truyền
Tuy nhiên, nghiên cứu lưu ý sự lây nhiễm không xảy ra qua tiếp xúc trực tiếp từ gà sang người. Để xác định chính xác con đường và cơ chế lây truyền, cần tiếp tục tìm hiểu sâu hơn về vòng đời của ký sinh trùng, vật chủ trung gian và mô hình nhiễm bệnh.
Oxyspirura cần một vật chủ trung gian để hoàn tất vòng đời và tạo điều kiện lây lan giữa các loài. Trong tự nhiên, giun Oxyspirura trưởng thành sống và sinh sản trong mắt gà; trứng giun theo dịch mắt xuống đường tiêu hóa và được thải ra ngoài theo phân. Từ môi trường, trứng hoặc ấu trùng giai đoạn sớm tiếp tục phát triển trong các loài côn trùng trung gian như gián, châu chấu hoặc dế. Khi gia cầm ăn phải côn trùng nhiễm ấu trùng, ấu trùng được giải phóng trong đường tiêu hóa, di chuyển đến mắt và phát triển thành giun trưởng thành.
Riêng với loài O. mansoni, đến nay chỉ có gián Pycnoscelus surinamensis được xác định chính thức là vật chủ trung gian. Loài gián này phân bố rộng khắp thế giới và thường xuất hiện ở những khu vực gắn với hoạt động của con người như chuồng gà, vườn tược hay nhà kính.
Do con người không ăn gián, các tác giả cho rằng sự lây nhiễm ở người có thể xảy ra theo những con đường gián tiếp, chẳng hạn khi ấu trùng thoát ra từ gián chết hoặc bị tổn thương và xâm nhập qua da, đặc biệt trong điều kiện đi chân trần trong chuồng trại. Một khả năng khác là châu chấu có thể đóng vai trò vật chủ trung gian, khiến con người bị nhiễm khi ăn phải. Dù vậy, các giả thuyết này vẫn cần được kiểm chứng bằng những nghiên cứu tiếp theo.
“Do O. mansoni phân bố phổ biến và là loài giun ký sinh phổ biến ở gia cầm trên toàn thế giới, cần giám sát bệnh này trên phạm vi toàn cầu, chứ không chỉ giới hạn ở Việt Nam”, các nhà khoa học viết trong công bố. “Người chăn nuôi gà và cộng đồng cũng cần được nâng cao nhận thức để áp dụng các biện pháp phòng ngừa. Bên cạnh đó, các bác sĩ thú y cần hiểu rõ cách điều trị giun mắt ở gia cầm để giảm nguồn lây và góp phần bảo vệ sức khỏe cộng đồng.”
PGS.TS Phạm Ngọc Doanh và các đồng nghiệp đã công bố những kết quả này trên tạp chí Parasitology Research vào năm 2025.
Với việc lần đầu tiên xác định chính xác loài giun mắt gà O. mansoni là tác nhân gây bệnh ấu trùng di chuyển ở người, nghiên cứu nằm trong số bảy công trình đặc biệt xuất sắc được Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam vinh danh tại hội nghị tổng kết công tác năm 2025 mới đây.
Nguồn tham khảo:
- https://link.springer.com/article/10.1007/s00436-025-08473-5
- https://vast.gov.vn/tin-chi-tiet/-/chi-tiet/-sau-xoang-gay-benh-cho-nguoi-xuat-hien-o-viet-nam-la-au-trung-giun-tron-ky-sinh-o-gia-cam-19860-427.html
