Lần theo ADN của Leonardo da Vinci từ bức họa 500 năm
Việc phát hiện dấu vết sinh học của danh họa trên bức vẽ và các hiện vật khác mở ra một hướng mới để xác thực tác phẩm nghệ thuật.
Tháng 4/2024, nhà di truyền học vi sinh Norberto Gonzalez-Juarbe đứng trước một bức vẽ thuộc bộ sưu tập tư nhân ở New York. Ông nhẹ nhàng dùng tăm bông quệt lên bề mặt bức vẽ đã tồn tại vài thế kỷ, cả mặt trước lẫn mặt sau. “Đâu phải lúc nào bạn cũng có dịp chạm tay vào một tác phẩm của Leonardo,” Gonzalez-Juarbe nhớ lại khi trả lời tờ Science.
Được vẽ bằng phấn đỏ trên giấy, bức Holy Child khắc họa đầu của một cậu bé hơi nghiêng sang một bên bằng nét bút mảnh, mềm như lông vũ. Ánh sáng lan nhẹ quanh gò má và trán, khiến khuôn mặt như đang trầm tư trong một làn sương mờ.
Những que tăm bông của Gonzalez-Juarbe có thể đã thu được một manh mối sinh học quan trọng. Sau một thập kỷ nghiên cứu, ông cùng các thành viên của Dự án ADN Leonardo da Vinci (LDVP) cho biết trong bài báo đăng trên bioRxiv rằng họ đã thu được những mảnh ADN, có thể bao gồm ADN của Leonardo, từ Holy Child và một số hiện vật khác.
Các nhà khoa học dựa vào đâu để giả thiết như vậy? Bài báo viết rằng các trình tự ADN trên nhiễm sắc thể Y lấy từ bức vẽ và từ lá thư do người họ hàng của Leonardo viết đều thuộc một nhóm di truyền có chung tổ tiên ở quê hương Tuscany của ông.
Dự án ADN Leonardo da Vinci tìm hiểu về cuộc đời và sự nghiệp của danh họa bằng cách ứng dụng những tiến bộ sinh học và nhân học, kết hợp với tri thức từ lịch sử và nghệ thuật. Dự án đặt mục tiêu xây dựng hồ sơ bộ gen của Leonardo, coi đó như chìa khóa để mở ra những hiểu biết mới về con người và di sản của ông.
Nhưng chừng đó dữ liệu chưa đủ để khẳng định chắc chắn, theo nhà di truyền học Charles Lee, người tham gia phân tích các mẫu từ bức Holy Child.
Các nhà khoa học không có mẫu ADN nào của Leonardo để đối chiếu. Hài cốt của ông bị thất lạc trong thời kỳ Cách mạng Pháp, và ông cũng không có con cháu trực hệ. Bằng chứng gián tiếp đến từ những hướng nghiên cứu khác của Dự án LDVP, như phân tích nhiễm sắc thể Y của các hậu duệ nam bên họ nội của ông, hoặc nỗ lực chiết tách ADN từ mộ người thân của ông. Tất cả những điều đó khiến việc xác định ADN của ông trở nên một nhiệm vụ gần như bất khả thi, theo David Caramelli, nhà nhân học và chuyên gia ADN cổ tại Đại học Florence (Ý).
Các thành viên của Dự án LDVP hy vọng những kết quả bước đầu sẽ thuyết phục các đơn vị đang quản lý tranh và sổ tay của Leonardo cho phép họ thu thập thêm nhiều mẫu mới. “Không chỉ dùng cọ, Leonardo còn thường dùng cả ngón tay quệt lên tranh khi sáng tác,” thành viên Jesse Ausubel nói, “vì vậy hoàn toàn có khả năng tìm thấy các tế bào da lẫn trong lớp màu.”
Dấu vết vô dụng trở thành bằng chứng quý giá
Không chỉ có ADN của con người xuất hiện trong các mẫu nghiên cứu. Mỗi hiện vật còn chứa cả một “thế giới di truyền” phong phú của nấm, virus, thực vật và vi khuẩn, như thể kể lại câu chuyện sống động về hành trình của chính hiện vật đó. Thành phần ADN không chỉ cho thấy cách hiện vật được lưu giữ và bảo quản, mà còn hé lộ tần suất được con người chạm vào, cũng như ai từng tiếp xúc với nó.
Từ đây, nhiều chi tiết dần hé mở. Các nhà khoa học phát hiện ADN của cây họ cam quýt trên bức vẽ Holy Child – một phát hiện có cơ sở lịch sử, bởi cam quýt được trồng nhiều trong các khu vườn của gia tộc Medici, những nhà bảo trợ cho Leonardo. Tuy vậy, nhóm nghiên cứu lưu ý, ADN thực vật có thể đến từ nhiều nguồn khác nhau, như bụi, quá trình bảo quản hay việc con người cầm nắm hiện vật.
Trong những bức thư từ những người trong cùng dòng họ của Leonardo da Vinci, nhóm nghiên cứu còn tìm thấy ADN của Leptospira, loại vi khuẩn gây bệnh lây truyền từ động vật sang người, phù hợp bối cảnh lịch sử và tự nhiên vùng Tuscany vào thời của ông.
Nhận xét về nỗ lực này, Stefan Simon, nhà hóa học và Giám đốc Phòng thí nghiệm Nghiên cứu Rathgen thuộc Bảo tàng Quốc gia Berlin (Đức), cho rằng dự án truy tìm ADN của da Vinci đã “mở ra cả một thế giới hoàn toàn mới” cho việc nghiên cứu nguồn gốc và tính xác thực của các tác phẩm nghệ thuật.
Theo GS nhân học John Hawks (Đại học Wisconsin–Madison, Mỹ), người không tham gia nghiên cứu, nỗ lực này phần nào giống như việc khám phá một vụ án giết người hàng loạt thời hiện đại, khi các nhà điều tra tìm cách lần ra cùng một mẫu ADN xuất hiện ở nhiều hiện trường khác nhau.
“Nếu tìm thấy cùng một dấu hiệu ADN trên các bức tranh, bản vẽ, hay thậm chí ở những địa điểm gắn liền với Leonardo,” ông nói, “thì ta có cơ sở để tin rằng đó là bộ gen của ông.”
Tuy vậy, thực tế phức tạp hơn nhiều. Các tác phẩm của Leonardo lưu dấu ADN của rất nhiều người – từ những người sống cùng thời với ông cho đến các nhân viên bảo quản, trưng bày trong bảo tàng ngày nay. Đây là một thách thức lớn cho giới nghiên cứu. Thêm vào đó, nhiều người cho rằng Leonardo chưa chắc đã là tác giả bức Holy Child, mà đó có thể là một trong những học trò của ông.
“Ở thời điểm này, tôi cho rằng nghiên cứu chưa đi đến đích,” GS Hawks nhận xét.
Dẫu còn nhiều thách thức, S. Blair Hedges, nhà sinh vật học tiến hóa tại Đại học Temple (Mỹ), vẫn đánh giá cao công trình này. Ông nhận xét công bố mới trên Science là “một bài báo rất xuất sắc, mang tính tiên phong”.
Hành trình của Dự án LDVP cũng cho thấy một bước ngoặt về tư duy. Lâu nay, khoa học di sản xem dấu vết sinh học như một loại “tạp nhiễm” cần phải loại bỏ khỏi các hiện vật. Nhưng dự án truy tìm ADN của Leonardo chứng minh điều ngược lại: dấu vết sinh học không phải là thứ vô dụng, mà có thể cung cấp một lớp dữ liệu mới giúp củng cố việc xác định tác giả.
Anh Thư tổng hợp từ Science, Scientific American, Nautilus
Tài liệu tham khảo:
- https://www.science.org/content/article/have-scientists-found-leonardo-da-vinci-s-dna
- https://www.scientificamerican.com/article/the-race-to-find-leonardo-da-vincis-dna-just-took-a-major-twist/
- https://nautil.us/did-this-drawing-preserve-leonardo-da-vincis-dna-1260234/
