"Cấm cửa" tạp chí thu phí từ 5.000 USD/bài
Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc (CAS) - tổ chức nghiên cứu lớn nhất thế giới - mới đây đã ra thông báo nội bộ về dự kiến ngừng chi trả phí xuất bản cho các bài báo khoa học đăng trên hơn 30 tạp chí quốc tế.
Một số nhà nghiên cứu chia sẻ trích đoạn thông báo mà họ nhận được từ lãnh đạo cho biết, họ không được dùng ngân sách của CAS để trả phí xử lý bài báo (khoản tiền phải trả để bài báo được xuất bản và truy cập mở) đối với hơn 30 tạp chí.
Những tạp chí được liệt kê đều thuộc nhóm thu phí ít nhất 5.000 USD/bài; trong khi mức phí trung bình trên thế giới chỉ khoảng 2.000 USD.
Danh sách của CAS bao gồm nhiều tên tuổi lớn như Nature Communications, Cell Reports và Science Advances - những tạp chí có phí xuất bản thuộc hàng "chát" nhất.
Các nhà khoa học thuộc CAS vẫn có thể gửi bài cho những tạp chí truy cập mở uy tín nhưng thu phí khiêm tốn hơn, như PLOS One và Scientific Reports.
Chính sách mới cũng cấm dùng các nguồn quỹ trung ương khác, nhiều khả năng nói đến quỹ của Bộ Khoa học và Công nghệ và Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia, để trả phí cho những tạp chí được nêu.
Nhiều ý kiến cho rằng Trung Quốc đang điều hướng các nhà khoa học trong nước chuyển sang xuất bản trên các tạp chí nội địa. Trong ảnh: Hai nhà nghiên cứu khoa học tại Trung tâm Hạ tầng Sinh học Tổng hợp Thâm Quyến, tỉnh Quảng Đông, Trung Quốc ngày 27/3. Ảnh: AFP / VnExpress
Tuy vậy, CAS không cấm tuyệt đối việc đăng bài ở các tạp chí trong danh sách - nếu nhà khoa học tìm được nguồn tài trợ bên ngoài, họ có thể công bố ở bất kỳ tạp chí nào. Họ cũng có thể công bố trên các tạp chí truy cập mở lai (hybrid open-access) như Nature, nơi họ được chọn hoặc trả phí xử lý (lên đến 12.690 USD/bài) hoặc đăng sau tường phí.
Ngoài việc loại bỏ nhóm tạp chí tính phí cao, chính sách mới còn không cho phép dùng tiền ngân sách để trả phí đăng bài trên khoảng 120 tạp chí bị nghi ngờ thiếu liêm chính học thuật.
CAS hiện có hơn 50.000 nhà nghiên cứu làm việc tại khoảng 100 viện trực thuộc. Dù chưa công khai, chính sách mới được cho là sẽ có hiệu lực từ ngày 1/3.
Khoảng trống để lại
Chính sách của CAS là đòn đánh mạnh đối với nhiều tạp chí truy cập mở. Phân tích của Science dựa trên dữ liệu Web of Science cho thấy trong năm 2025, khoảng 10% bài trên Nature Communications và Science Advances có tác giả thuộc CAS; khoảng 40% bài trên mỗi tạp chí có tác giả thuộc bất kỳ tổ chức nào ở Trung Quốc.
Meagan Phelan, phát ngôn viên của nhóm tạp chí Science, cho biết CAS chưa thông báo với ban biên tập Science Advances, nơi tính phí 5.450 USD/bài, về chính sách mới. Bà nói các tác giả từ Trung Quốc - bao gồm các đơn vị thuộc CAS - là nhóm đóng góp quan trọng cho tạp chí.
Springer Nature (sở hữu Nature Communications) và Elsevier (sở hữu Cell Reports) chưa lên tiếng về vấn đề này. Hai tạp chí lần lượt thu phí xử lý 7.350 USD và 5.790 USD đối với mỗi bài.
Thông thường, các nhà khoa học chỉ thanh toán phí xử lý sau khi bài báo đã vượt qua quy trình phản biện và được chấp nhận đăng. Nếu bài báo bị từ chối, họ không phải trả phí này. Các nhà xuất bản thường giải thích rằng các tạp chí phải thu phí cao vì tỷ lệ từ chối lớn. Phí từ những bài được nhận sẽ bù chi phí phản biện cho rất nhiều bài bị loại.
Không riêng CAS, một số quốc gia khác cũng đang tìm cách giảm chi cho phí xử lý. Chẳng hạn, Quỹ Nghiên cứu Đức (DFG) đặt mức trần cho phí xử lý, và Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH) đang cân nhắc áp dụng hướng tiếp cận tương tự.
Theo Lin Zhang, nhà khoa học thông tin tại Đại học Vũ Hán, động thái của CAS phản ánh mâu thuẫn mang tính cấu trúc của xuất bản học thuật toàn cầu: các hệ thống nghiên cứu vừa muốn mở truy cập, vừa phải đảm bảo bền vững tài chính và quản lý ngân sách công một cách có trách nhiệm.
Tham vọng cuối cùng
Theo Gengyan Tang - nghiên cứu sinh tiến sĩ tại Đại học Calgary (Canada), chuyên nghiên cứu về liêm chính khoa học và chính sách xuất bản của Trung Quốc - các nhà tài trợ khoa học Trung Quốc ngày càng chú trọng tính hiệu quả và trách nhiệm giải trình trong chi tiêu. Vì vậy, động thái mới của CAS không nhất thiết hàm ý sự "quay lưng" với truy cập mở, mà có thể là một bước trong mục tiêu khác tham vọng hơn: điều hướng dòng công bố về phía tạp chí nội địa.
Trung Quốc đã có nhiều năm thúc đẩy công bố quốc tế: công bố trên các tạp chí thuộc danh mục Science Citation Index (SCI) được xem là một trong những chỉ số nghiên cứu quan trọng nhất ở nước này trong khoảng hai thập kỷ. Kết quả, Trung Quốc nhanh chóng vươn lên hàng đầu thế giới về số lượng công bố quốc tế.
Tuy nhiên, thời gian gần đây, chính phủ Trung Quốc bắt đầu kêu gọi đảo ngược tâm lý ‘chỉ công bố quốc tế’ của giới nghiên cứu.
Xu thế này được Chủ tịch Tập Cận Bình đề cập lần đầu tại một hội nghị giáo dục toàn quốc vào năm 2018, khi ông nói rằng không thể để các quan niệm và tiêu chuẩn học thuật phương Tây dẫn dắt tiêu chuẩn học thuật ở các cơ sở giáo dục đại học Trung Quốc. Đồng thời, ông nhấn mạnh, Trung Quốc nên có các tiêu chuẩn, chuẩn mực học thuật của riêng mình, không bị ràng buộc bởi thông lệ quốc tế.
Tiếp theo, vào năm 2020, Bộ Giáo dục và Bộ Khoa học & Công nghệ đã phối hợp ban hành một văn bản nhằm giảm tình trạng "phụ thuộc quá mức" vào các bài báo được đăng trên các tạp chí khoa học trong danh mục SCI khi xếp hạng trường đại học/ngành học, phong học hàm, tuyển dụng, đánh giá hiệu suất của giảng viên hoặc phân bổ nguồn lực.
Văn bản của hai bộ nêu rõ chính quyền trung ương sẽ xây dựng một hệ thống "chỉ mục trích dẫn khoa học" của Trung Quốc, "mang đặc trưng Trung Quốc và có ảnh hưởng quốc tế", đồng thời khuyến khích các công trình nghiên cứu dùng ngân sách nhà nước công bố trên các tạp chí trong nước có chất lượng cao.
SCIENCE CHINA là một tạp chí học thuật tổng hợp do Viện Hàn lâm Khoa học Trung Quốc và Quỹ Khoa học Tự nhiên Quốc gia Trung Quốc đồng bảo trợ. Đồ họa: Anh Thư
Đó cũng là giai đoạn Trung Quốc lên kế hoạch xây dựng 400 tạp chí khoa học "đẳng cấp thế giới" với phí xuất bản rẻ hơn so với các tạp chí phương Tây. Đến năm 2023, nước này có khoảng 178 tạp chí truy cập mở bằng tiếng Anh, và gần một nửa trong số đó không thu phí - theo một báo cáo của Osmanthus Consulting và Clarke & Esposito.
Dù vậy, báo cáo nhận định rằng cần thêm thời gian để những tạp chí non trẻ tạo vị thế vững chắc.
Năm 2024, Trung Quốc đã công bố một "sách xanh" về sự phát triển của các tạp chí khoa học trong nước. Sách xanh viết rằng số lượng công bố trên các tạp chí khoa học trong nước xuất bản bằng tiếng Anh đang tăng, và rất nhiều tạp chí trong số đó đã được đưa vào các cơ sở dữ liệu quốc tế uy tín.
Ngoài ra, chất lượng học thuật của các tạp chí khoa học Trung Quốc nói chung cũng được cải thiện rõ rệt, với tổng số trích dẫn và chỉ số tác động (impact factor) đều đi lên trong hơn 10 năm gần đây, đặc biệt tăng mạnh từ năm 2019.
Anh Thư tổng hợp
---
Major Chinese funder to stop paying fees for 30 pricey open-access journals, Science.
https://www.science.org/content/article/major-china-funder-plans-curtail-spending-pricey-open-access-fees
China shifts from reliance on international publications, University World News.
https://www.universityworldnews.com/post.php?story=20200225181649179
China's scientific journals see increase in academic influence, China Daily.
https://www.chinadaily.com.cn/a/202412/20/WS676578a7a310f1265a1d423b.html