Nổi bật trong số các nghiên cứu về tình trạng này là nghiên cứu của các nhà khoa học tại Ba Lan, khảo sát những bác sĩ có thâm niên, từng thực hiện ít nhất 2.000 ca nội soi đại tràng trong sự nghiệp. Các bác sĩ được giới thiệu một hệ thống AI có khả năng phân tích hình ảnh nội soi theo thời gian thực để phát hiện các polyp tuyến - dạng tổn thương tiền ung thư đại trực tràng. Công cụ này hỗ trợ các bác sĩ vào một số ngày nhất định và bị tắt đi vào những ngày khác.
Ngay khi bắt đầu quen với sự hỗ trợ của AI, phong độ của các bác sĩ lập tức lao dốc không phanh vào những ngày thiết bị này bị tắt. Trong vòng ba tháng trước khi AI được đưa vào sử dụng, tỷ lệ các chuyên gia tự phát hiện được ít nhất một polyp tuyến là 28,4%. Còn trong ba tháng sau khi đã quen với công nghệ, tỷ lệ phát hiện tổn thương của họ trong các ca nội soi không có AI trợ giúp đã giảm mạnh xuống chỉ còn 22,4%.
Kết quả nghiên cứu, được công bố trên tạp chí y khoa The Lancet Gastroenterology and Hepatology vào tháng 10 năm ngoái, cho thấy ngay cả những chuyên gia có tay nghề cao nhất cũng có thể bị thui chột kỹ năng cốt lõi khi họ bắt đầu ỷ lại vào AI.
Nhóm tác giả nghiên cứu cảnh báo thêm rằng, việc tiếp xúc quá thường xuyên với các công cụ này có thể khiến các bác sĩ lâm sàng lười tư duy, kém tập trung và giảm hẳn tinh thần trách nhiệm khi phải tự đưa ra các quyết định chuyên môn mà không có sự trợ giúp của AI.
Theo một khảo sát mới công bố tại Mỹ, có đến 70% điều dưỡng và 77% bác sĩ bày tỏ nỗi lo lắng rằng họ sẽ đánh mất kỹ năng nghề nghiệp do quá lạm dụng AI.
Làn sóng "cùn mòn kỹ năng" do lạm dụng AI đã xuất hiện trong ngành y. Ảnh minh họa: Pexels
Và nỗi sợ của họ hoàn toàn có cơ sở. Làn sóng "cùn mòn kỹ năng" do lạm dụng AI đã xuất hiện trong ngành y. Giờ đây, các nhà khoa học đang phải đau đầu tìm cách làm sao để bảo vệ những năng lực cốt lõi của con người trong kỷ nguyên AI.
Kevin Crowston, nhà khoa học thông tin tại Đại học Syracuse (New York, Mỹ), bày tỏ: "Mong rằng việc nhận diện được thực trạng này sẽ buộc chúng ta phải tự vấn bản thân. Kỹ năng nào cần được duy trì bằng mọi giá, và kỹ năng nào ta chấp nhận ủy thác cho bộ não nhân tạo."
Đồng tác giả bài báo, bác sĩ kiêm nhà nghiên cứu Yuichi Mori tại Đại học Oslo (Na Uy), cho biết hiện tại chưa có bất kỳ giải pháp khắc phục triệt để nào cho tình trạng thui chột kỹ năng này. "Đây sẽ là một đề tài nghiên cứu hấp dẫn trong 10 năm tới", Mori nhấn mạnh.
Nghịch lý giữa hiệu suất công việc và sự tích lũy tri thức
Để tìm hiểu xem liệu tình trạng rơi rụng kỹ năng có đang xảy ra trong lĩnh vực khoa học máy tính hay không, các nhà nghiên cứu tại công ty Anthropic (Mỹ) đã thực hiện một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 52 kỹ sư phần mềm. Các kỹ sư sẽ phải thực hiện một nhiệm vụ lập trình cơ bản. Họ vẫn có thể tra cứu trên website và đọc các tài liệu hướng dẫn. Tuy nhiên, một nửa trong số đó được cấp thêm quyền sử dụng một trợ lý ảo AI.
Ngay sau bài tập, tất cả các kỹ sư phải tham gia một bài trắc nghiệm nhanh để kiểm tra xem họ đã học được những gì từ nhiệm vụ vừa làm. Kết quả cho thấy nhóm có sự hỗ trợ của AI làm bài tệ hơn hẳn so với nhóm còn lại, với điểm số trung bình của hai nhóm lần lượt là 50% và 67%.
Những kỹ sư dùng AI khá lóng ngóng ở các câu hỏi yêu cầu tìm lỗi sai trong mã nguồn. Điều này chứng tỏ họ mù mờ về mặt bản chất và không hề hiểu các nguyên lý đằng sau đoạn mã mình vừa tạo ra.
Phụ thuộc vào AI quá nhiều có thể dẫn đến hội chứng "nợ nhận thức" - theo một nghiên cứu kéo dài 4 tháng của MIT. Bằng cách đo sóng não của những người viết luận, các nhà khoa học phát hiện ra rằng khi bạn tự động não, các vùng não bộ sẽ liên kết với nhau cực kỳ mạnh mẽ. Ngược lại, ở những người giao việc cho AI, mạng lưới thần kinh lại hoạt động vô cùng uể oải và yếu ớt. Bộ não lúc này giống như một cơ bắp lâu ngày không vận động nên bị teo đi.
Ở những người giao việc cho AI, mạng lưới thần kinh hoạt động vô cùng uể oải và yếu ớt. Ảnh minh họa: Unsplash
Những phát hiện trên cho thấy những rủi ro mà nhóm sinh viên và nhân sự trẻ mới vào nghề có thể gặp phải. Đó là nhận định của chuyên gia Crowston, người đang thực hiện nghiên cứu về cách các công cụ AI tạo sinh thay đổi phương thức học hỏi và duy trì kỹ năng lập trình của các nhà phát triển phần mềm.
"Chúng ta đang chứng kiến một nghịch lý vô cùng kỳ lạ giữa hiệu suất công việc và sự tích lũy tri thức", ông phân tích. "Lao động thời nay có thể làm việc với hiệu suất vượt trội nhờ 'vay mượn' năng lực của AI, nhưng bản thân họ lại không hề phát triển được những kỹ năng đó cho chính mình."
Không phải con người không biết tác hại của AI, theo một nghiên cứu của Michael Caosun và Sinan Aral (MIT Sloan), ngay cả khi hiểu rõ việc phụ thuộc vào AI có thể làm kỹ năng yếu đi, họ vẫn có xu hướng sử dụng AI. Những lý do có tính hệ thống hiện nay - như cách đánh giá hiệu suất, áp lực công việc - khiến việc dùng AI trở thành lựa chọn có lợi trước mắt.
Khi tư duy bị "khoán trắng"
Ông Tapani Rinta-Kahila, nhà nghiên cứu hệ thống thông tin tại Trường Kinh tế Hanken (Phần Lan), lưu ý rằng trong quá khứ, nhiều công nghệ khác từng khiến một số kỹ năng của con người bị lỗi thời. Chẳng hạn, sự ra đời của bản đồ số GPS đã mài mòn khả năng định vị phương hướng tự nhiên của chúng ta. Thế nhưng, AI tạo sinh lại ở một đẳng cấp hoàn toàn khác. "Đây là công nghệ đầu tiên tự động hóa được hàng loạt năng lực nhận thức liên quan đến tư duy và phản biện - những thứ vốn từ lâu được coi là đặc quyền của con người".
Chính các nghiên cứu của Rinta-Kahila cũng làm rõ mối nguy này. Vào năm 2018, ông công bố một công trình nghiên cứu trên một nhóm kế toán viên liên tục sử dụng hệ thống kế toán tự động (chưa tích hợp AI) suốt hơn một thập kỷ. Nhóm của ông phát hiện ra rằng, khi công cụ này bị gỡ bỏ, các kế toán viên hoàn toàn quên mất cách thực hiện những nghiệp vụ cơ bản hằng ngày.
Ông dự đoán các hệ thống AI sẽ còn tác động hơn nữa đến môi trường công sở khi chúng thâu tóm toàn bộ những công việc cơ bản - vốn là bệ phóng để các nhân sự trẻ rèn nghề. "Các thế hệ lập trình viên tiếp theo có thể sẽ chẳng hiểu gì về nền tảng cốt lõi của code nếu họ thiếu đi trải nghiệm thực tế. Điều tương tự cũng sẽ xảy ra với nhiều ngành nghề như kế toán và luật pháp", ông Rinta-Kahila cảnh báo.
Hà Trang tổng hợp
---
Nguồn tham khảo:
Is AI ruining our skills? Early results are in - and they’re not good, Nature.
https://www.nature.com/articles/d41586-026-01947-1#ref-CR2
Your Brain on ChatGPT: Accumulation of Cognitive Debt when Using an AI Assistant for Essay Writing Task. arXiv. https://arxiv.org/abs/2506.08872
The augmentation trap: AI productivity and the cost of cognitive offloading. arXiv. https://arxiv.org/abs/2604.03501
Endoscopist deskilling risk after exposure to artificial intelligence in colonoscopy: a multicentre, observational study. The Lancet Gastroenterology and Hepatology. https://www.thelancet.com/journals/langas/article/PIIS2468-1253(25)00133-5/abstract
Patients, Doctors, and Nurses on AI: Similar Tools, Different Pathways, One Destination,Wolters Kluwer. https://assets.contenthub.wolterskluwer.com/api/public/content/3333130-2026-future-ready-healthcare-survey-report-pdf--774e854545?v=e4d07570
How AI Impacts Skill Formation. arXiv. https://arxiv.org/abs/2601.20245
The Augmentation Trap: AI Productivity and the Cost of Cognitive Offloading. arXiv. https://arxiv.org/abs/2604.03501
Rinta-Kahila, T., Penttinen, E., Salovaara, A. & Soliman, W. In Proc. 51st Hawaii Int. Conf. System Sci. (ed. Bui, T. X.) 5244–5253 (HICSS, 2018).