"Một năm trước, tôi không nghĩ AI lại có thể mạnh mẽ đến vậy," nhà toán học từng đoạt Huy chương Fields Khâu Thành Đồng (Giám đốc Trung tâm Khoa học Toán học mang tên ông tại Đại học Thanh Hoa) chia sẻ. Tuy nhiên, chỉ trong vòng 6 đến 12 tháng qua, ông đã tận mắt chứng kiến công nghệ này giải quyết được những bài toán từng khiến giới toán học phải chật vật.
Nhìn lại chặng đường 50 năm làm nghiên cứu, ông cho biết mình đã chứng kiến rất nhiều bước tiến vĩ đại trong toán học, nhưng uy lực của AI ngày nay còn mang lại sự chấn động mạnh hơn bất kỳ bước đột phá nào trước kia.
Ví sự phát triển của AI trong toán học như "một cơn sóng thần", vị giáo sư nhấn mạnh các nhà toán học Trung Quốc cần tự tổ chức lại đội ngũ và chủ động làm chủ công nghệ này.
GS Khâu Thành Đồng giành được Huy chương Fields vào năm 1982. Ảnh: Đại học Harvard
Theo ông, khoảng cách giữa Trung Quốc và Mỹ hiện bộc lộ rõ nét nhất ở mảng nghiên cứu khoa học mũi nhọn, đặc biệt là các hệ thống AI có khả năng thúc đẩy toán học và vật lý. Dù các mô hình AI của Trung Quốc xử lý khá tốt những tác vụ phục vụ người dùng phổ thông, chúng vẫn tụt hậu rất xa so với các hệ thống hàng đầu của Mỹ trong nghiên cứu chuyên sâu.
Chỉ trong vài năm, giới toán học chứng kiến tốc độ bứt phá của các hãng công nghệ Mỹ trong những năm gần đây. Các gã khổng lồ như OpenAI, Anthropic, Google DeepMind đang ráo riết chạy đua phát triển các thế hệ AI có khả năng giải toán ở trình độ ngày càng cao. Đơn cử, chỉ riêng năm 2025, mô hình Gemini Deep Think của Google đã đạt thành tích tương đương huy chương vàng Olympic Toán quốc tế (IMO), và OpenAI cũng ghi nhận kết quả tương tự.
"Nếu yêu cầu các mô hình trong nước làm những việc mà OpenAI đã thực hiện trong tháng qua, khoảng cách sẽ rất lớn," ông nhìn nhận. Ông chỉ ra rằng Mỹ và phương Tây đã tập hợp những chuyên gia toán học giỏi nhất để làm việc cùng AI và khám phá các bài toán tiên phong, trong khi những nỗ lực phía Trung Quốc hiện vẫn còn rời rạc, manh mún.
Trước sức ép đó, các nhà toán học Trung Quốc thời gian qua cũng đã ứng dụng AI để giải quyết những vấn đề nghiên cứu phức tạp. Tháng 9 vừa qua, chính GS Khâu Thành Đồng cùng hai cộng sự đã công bố một công trình nhằm giải quyết bài toán hình học tồn tại suốt hơn nửa thế kỷ, đó là liệu 28 loại mặt cầu trong không gian bảy chiều có độ cong mặt cắt dương tại mọi điểm, theo mọi hướng hai chiều hay không.
Trong bản thảo nghiên cứu dài 32 trang, nhóm tuyên bố đã tìm ra lời giải cho cả 28 trường hợp. Trong bản thảo, họ ghi rõ hai mô hình ChatGPT 6 Astra và Claude Pro đã hỗ trợ khám phá một số chiến lược chứng minh cũng như thực hiện các phép tính. Dù vậy, nhóm nghiên cứu nhấn mạnh các tác giả vẫn chịu trách nhiệm kiểm chứng và trình bày lập luận cuối cùng, đồng thời công bố mã nguồn SageMath cùng công cụ kiểm tra độc lập để giới chuyên môn có thể tái lập kết quả.
Song song đó, các nhóm nghiên cứu khác tại Đại học Thanh Hoa cũng đang tận dụng AI để chuyển hóa những chứng minh toán học phức tạp thành mã máy tính có thể kiểm chứng bằng phần mềm Lean (còn gọi là hình thức hóa chứng minh). Theo đại diện nhà trường, một nhóm đã hoàn thành dự án hình thức hóa chứng minh định lý liên quan đến giả thuyết Calabi với khoảng 273.000 dòng mã (giả thuyết này cũng là chủ đề nghiên cứu của Khâu Thành Đồng); còn một dự án khác đang hướng tới hình thức hóa toàn bộ công trình phân loại các nhóm đơn hữu hạn - một thành tựu đồ sộ của toán học thế kỷ XX.
Để kết nối những nỗ lực đơn lẻ nói trên thành sức mạnh chung, ngày 11/10 vừa qua tại Bắc Kinh, các nhà toán học hàng đầu Trung Quốc đã chính thức ra mắt "Liên minh Phòng thí nghiệm Khâu Thành Đồng về Toán học và Trí tuệ nhân tạo". Liên minh này quy tụ 8 viện nghiên cứu hàng đầu, với mục tiêu xây dựng mạng lưới hơn 1.000 nhà khoa học. Trọng tâm của tổ chức là phát triển các mô hình AI chuyên biệt cho toán học, ứng dụng công nghệ để đưa ra các giả thuyết, chuẩn hóa các phép chứng minh, cũng như xây dựng những hệ thống có quá trình suy luận minh bạch và dễ hiểu hơn.
Bước đi này diễn ra trong bối cảnh cuộc đua phát triển AI giữa các quốc gia và tập đoàn công nghệ ngày càng gay gắt. Chỉ mới ngày 6/10, OpenAI đã tung ra cùng lúc 722 bản thảo toán học, tuyên bố đạt được bước tiến trong hàng trăm bài toán mở (chưa có lời giải). Trước đó chưa tới một tháng, vào ngày 8/9, công ty này cũng gây chấn động khi tuyên bố một hệ thống AI nội bộ đã tìm ra lời giải cho bài toán Navier - Stokes - một trong bảy Bài toán Thiên niên kỷ nổi tiếng do Viện Toán học Clay (Mỹ) công bố vào năm 2000.
Hà Trang tổng hợp
Nguồn tham khảo:
Leading Chinese mathematicians unite behind use of AI in research, South China Morning Post
https://www.scmp.com/news/china/science/article/3370492/leading-chinese-mathematicians-unite-behind-use-ai-research
Positive Sectional Curvature on All Smooth 7-spheres, Arxiv
https://arxiv.org/abs/2609.29426
The Yau Laboratory Alliance for Mathematics and AI Launched at Tsinghua University. Science and Technology Daily https://www.stdaily.com/web/English/2026-10/13/content_594434.html