Cắt giảm tài trợ
Có thể nhìn thấy làn sóng này rõ rệt ngay tại nhiều nước phát triển - vốn là trung tâm của giáo dục khai phóng.
Tại New Zealand, cuối năm 2024, Bộ Khoa học, Đổi mới và Công nghệ công bố điều chỉnh lớn đối với Quỹ Marsden - quỹ chủ chốt tài trợ nghiên cứu cơ bản. Khoảng một nửa trong tổng 75 triệu NZD được chuyển sang các hạng mục "nghiên cứu mang lại lợi ích kinh tế". Đáng chú ý, các đề tài thuộc khối KHXH&NV bị loại khỏi danh mục hỗ trợ và các hội đồng thẩm định liên quan cũng bị giải tán, gây ra làn sóng phản đối mạnh mẽ trong giới học thuật.
Hai tháng trước, sinh viên Đại học Montclair State ở New Jersey đã tổ chức một đám tang tưởng niệm các ngành KHXH&NV đã bị diệt vong. Họ đứng cạnh một bia mộ khắc tên của 15 khoa gồm nhân học, lịch sử, xã hội học, tiếng Anh... Ảnh: Themontclarion
Tại Úc, nhiều trường đại học đã cắt giảm, tái cấu trúc hoặc đóng cửa các chương trình/bộ môn thuộc các lĩnh vực Nhân văn, Nghệ thuật và KHXH. Quốc gia này vốn có mô hình nhà nước hỗ trợ một phần học phí và phần còn lại do sinh viên đóng góp. Trong gói chính sách "Sẵn sàng cho công việc sau tốt nghiệp" (Job-ready Graduates), chính phủ đã điều chỉnh mức học phí từ sinh viên theo hướng làm tăng phí với nhiều ngành thuộc KHXH&NV và giảm phí cho các ngành STEM được xem là có "triển vọng việc làm cao hơn". Số nhân sự nghiên cứu trong các lĩnh vực KHXH&NV và nghệ thuật đã giảm 8% trong giai đoạn 2012–2018, và thị trường việc làm học thuật cho các nhà nghiên cứu nhân văn trẻ cũng ngày càng khó khăn.
Ở Mỹ - quốc gia vẫn được coi là biểu tượng của giáo dục khai phóng - dữ liệu từ dự án Các chỉ số ngành Nhân văn của Học viện Nghệ thuật và Khoa học Mỹ (American Academy of Arts and Sciences) cho thấy xu hướng giảm tỷ trọng ngành Nhân văn trong cơ cấu tốt nghiệp bậc cử nhân từ 14,6% năm 2009 xuống 10,2% năm 2018.
Ngược lại, tỷ trọng ngành kỹ thuật tăng từ 6,6% lên 10,3%, và khoa học sức khỏe/y tăng từ 7,5% lên 12,4%; tổng tỷ trọng của STEM (bao gồm khoa học tự nhiên và kỹ thuật) tăng từ 22,7% lên 33,4% (Baker, 2021).
Trong bài báo vừa đăng đầu năm nay với tựa đề tạm dịch "Không thể ra tiền" (Just not monetizable), The Guardian mô tả một "khủng hoảng tồn vong" đối với ngành nhân văn tại Mỹ. Bài viết nêu hàng loạt sự kiện: tiểu bang Indiana thông qua đạo luật buộc sáp nhập khoảng 400 chương trình đào tạo trong hệ thống đại học công lập, phần lớn là nhân văn; Đại học Texas ở Austin cắt giảm các ngành nghiên cứu sắc tộc và giới; Đại học North Carolina đóng cửa 6 trung tâm nghiên cứu khu vực; và Đại học Chicago tạm dừng tuyển sinh sau đại học cho hầu hết chương trình nhân văn.
Quỹ Khoa học Quốc Gia Mỹ (NSF) năm ngoái thông báo có khoảng 3000 khoản tài trợ mới bị cắt giảm ở mọi lĩnh vực. Trong đó, lĩnh vực khoa học xã hội - khoa học hành vi - kinh tế chịu mức giảm lớn nhất (Bhatia, Fan, Smith, & Hwang, 2025).
Ở vương quốc Anh, dữ liệu từ năm 2021 đã dự báo xu hướng tuyển sinh dài hạn có sự chuyển dịch sang các ngành STEM. Trong giai đoạn 2007-2017: số lượng người học nhập học các ngành lịch sử và triết học giảm 11,6%, ngôn ngữ giảm 21,3%, và giáo dục giảm 25,5% (The British Academy, 2025).
Khả năng tìm kiếm việc làm
Khả năng tìm kiếm việc làm đã trở thành chủ đề thống trị trong các diễn ngôn của chính phủ Anh về cách thức đo lường kết quả đào tạo đại học. Các sáng kiến như bộ dữ liệu Kết quả Giáo dục Dài hạn - công cụ sử dụng hồ sơ thuế để liên kết mức lương của sinh viên tốt nghiệp với ngành học tương ứng - đang ngày càng được chính phủ Anh sử dụng để đánh giá hiệu quả đào tạo đại học thông qua chỉ số việc làm và thu nhập. Trong các cuộc tranh luận chính sách, các ngành nghệ thuật và nhân văn thường bị đặt dưới sự giám sát chặt chẽ nhất về "giá trị kinh tế" của bằng cấp (Baker, 2021).
Báo cáo công bố mới đây về "Phân tích tình trạng bất bình đẳng trong cung cấp các chương trình Khoa học xã hội, Nhân văn và nghệ thuật và Kinh tế/Môi trường (SHAPE) tại các cơ sở giáo dục đại học ở Vương quốc Anh" của Viện Hàn lâm Anh Quốc cảnh báo sự xuất hiện của các "điểm lạnh" (cold spots): nhiều khu vực không có chương trình SHAPE trong khoảng cách có thể đi lại hằng ngày, ước tính khoảng 60 km. Đặc biệt, ngành Ngôn ngữ hiện đại đã giảm gần một nửa mức độ cung ứng từ năm 2011/12, trong khi các ngành như Văn học Anh, Kịch nghệ cũng sụt giảm trung bình 30-50% số lượng sinh viên.
Các nghiên cứu về nguồn gốc loài người thường nằm ở giao điểm giữa nhân học, khảo cổ học và sinh học. Nobel Y học 2022 trao cho Svante Pääbo vì giải mã bộ gen Neanderthal cho thấy những công trình cơ bản như vậy có thể làm thay đổi cách hiểu về lịch sử loài người - dù giá trị của chúng không thể đo bằng lợi nhuận ngắn hạn. Ảnh: Cuộc khai quật tìm hiểu về người Neanderthal của các nhà nghiên cứu ở Đại học Quốc gia Úc. Nguồn: Australian National University
Với các nước đang phát triển, có một số dữ liệu bước đầu cho thấy sự mất cân bằng trong việc tiếp cận các chương trình KHXH&NV. Đơn cử như Ấn Độ, theo giáo sư Saikat Majumdar, Đại học Ashoka, mặc dù chính sách giáo dục khuyến khích giáo dục khai phóng liên ngành và có các nỗ lực thể hiện sự cam kết với việc thúc đẩy các ngành nhân văn, thực tế lại đang tạo ra các đại học tư nhân xa xỉ chỉ dành cho giới thượng lưu. STEM vẫn được coi là con đường nhanh chóng để cho người học từ tầng lớp thấp hơn hướng đến thăng tiến vị thế xã hội (Baker, 2021).
Số liệu từ Tổng cục Khảo sát Quốc gia Ấn Độ (NSSO) năm 2025 cho thấy sinh viên khối ngành KHXH&NV và Nghệ thuật hiện chỉ chiếm 23% tổng số sinh viên. Tại những bang có nền tảng kỹ thuật mạnh như Tamil Nadu, áp lực kinh tế đã khiến các ngành nhân văn bị gạt sang lề, dẫn đến việc cắt giảm ngân sách và nhân sự nghiêm trọng. Tại đây, nhiều khoa KHXH&NV ở trường công lập bị thu hẹp chỉ còn một hoặc hai giảng viên, và ngay cả chương trình tài trợ nghiên cứu của Thủ hiến bang cũng dành toàn bộ nguồn lực cho các dự án STEM (Prakash, 2025).
Đo tri thức bằng lợi ích kinh tế ngắn hạn
Trong quan điểm quản lý thực dụng, trường đại học vận hành như nơi sản xuất "nhân công tri thức kỹ năng cao", giá trị của một ngành học được tính toán bằng "lợi tức đầu tư". Người học, trong vai trò là những nhà đầu tư cá nhân vào chính tấm bằng của mình, cũng chịu áp lực phải lựa chọn những ngành có khả năng hoàn vốn nhanh nhất.
Các biện luận chính sách cho việc cắt giảm tài trợ hay thu hẹp quy mô thường được diễn giải thông qua nhu cầu "tập trung cho các ngành mang lại lợi ích kinh tế trực tiếp" (như tuyên bố của Thủ tướng New Zealand) hoặc để tối ưu hóa "tỷ lệ sẵn sàng việc làm sau tốt nghiệp" (như chính sách giảm học phí của Úc).
Khối STEM, với sự hậu thuẫn mạnh mẽ từ các tập đoàn công nghệ và chính sách chính phủ, trở thành lựa chọn ưu tiên; trong khi đó, các ngành Nhân văn - vốn tập trung vào sự suy tư, truyền thống và tư duy phản biện - bị gắn nhãn là "giá trị thấp" do khó quy đổi trực tiếp thành các chỉ số tăng trưởng định lượng, thành hiệu quả thị trường (Bain & Cummings, 2021).
Nhiều học giả lo ngại rằng khi tri thức bị đặt dưới áp lực phải sinh lợi nhanh, nền kinh tế tri thức sẽ ưu tiên những lĩnh vực mang lại lợi nhuận cho thị trường. Trong bối cảnh đó, các hình thức sản xuất tri thức phục vụ xã hội hoặc hướng tới lợi ích dài hạn có nguy cơ bị đẩy ra bên lề (Alhinai & Al-Belushi, 2026).
Lời biện hộ cho KHXH&NV
Hetan Shah, Giám đốc điều hành Học viện Hàn lâm Anh Quốc, cho biết các nghiên cứu dài hạn của cơ quan này cho thấy, thực ra sự khác biệt về khả năng tìm việc giữa nhóm ngành Nghệ thuật, KHXH&NV) và STEM là không đáng kể. Khoảng cách về thu nhập cũng thường bị phóng đại: sinh viên khối ngành KHXH&NV có thể có mức lương khởi điểm thấp hơn, nhưng tốc độ tăng trưởng thu nhập về sau lại cao hơn, dù sau 10 năm vẫn tồn tại một khoảng cách nhất định so với khối kỹ thuật.
Nhiều học giả chỉ trích các quyết định cắt giảm tài trợ của chính phủ cho khối ngành KHXH&NV là bước đi thiển cận, bỏ qua những đóng góp dài hạn của các ngành KHXH&NV. Ngay cả các nhà nghiên cứu trong khối STEM cũng đồng tình rằng, nếu thiếu đi KHXH&NV, chính khối STEM cũng bị ảnh hưởng. Ứng dụng công nghệ vào đời sống thiếu cơ sở về đạo đức và hành vi sẽ không thể đánh giá hết các tác động tới xã hội. Ngoài ra, nhiều người lo ngại quyết định cực đoan này sẽ tạo ra một tiền lệ xấu cho tự chủ học thuật, dẫn đến nguy cơ cắt ngân sách của mọi loại hình nghiên cứu thuần túy (blue skies research), dù là trong lĩnh vực khoa học hay nhân văn & nghệ thuật (Sarpong, 2024).
Các chương trình KHXH&NV trang bị cho sinh viên kỹ năng tư duy phản biện và khả năng lãnh đạo. Chẳng hạn, một khảo sát cấp quốc gia Úc về mức độ hài lòng của nhà tuyển dụng vào năm 2021 cho thấy hơn 92% nhà tuyển dụng hài lòng với sinh viên tốt nghiệp từ các chương trình KHXH&NV (McCormack và Baron (2023).
Tuy vậy, các nhà nghiên cứu trong lĩnh vực này cũng thừa nhận bất an khi liên tục các nhà quản lý yêu cầu phải cố gắng chứng minh khả năng xin việc của người học khối ngành bằng KHXH&NV. Điều đó có thể khiến các giá trị khác của khối ngành này bị xem nhẹ. Họ cho rằng giáo dục đại học nên hướng đến việc phát triển tư duy, hiểu biết xã hội chứ không chỉ tập trung vào mục tiêu hẹp là chuẩn bị cho sinh viên một đích đến nghề nghiệp cụ thể ngay lập tức. Nhiều người cũng bày tỏ quan ngại rằng các chiến lược hiện nay của chính phủ không chỉ khiến công chúng hoài nghi, gây khó khăn cho công tác tuyển sinh, mà còn đẩy nhiều khoa ngành đứng trước nguy cơ đóng cửa, khiến đội ngũ giảng viên rơi vào trạng thái kiệt sức và xuống tinh thần.
Các học giả nhận định, việc quá nhấn mạnh vào các chỉ số định lượng có thể tạo ra ảo tưởng rằng bất cứ thứ gì được gán cho một con số, thì mới trở nên 'có giá trị'". Trong quá trình đó, những khía cạnh phức tạp và khó định lượng của tri thức - vốn là cốt lõi của nhiều ngành nhân văn - có nguy cơ bị gạt ra bên lề.
---
Tài liệu tham khảo:
Alexander, N. (2014). Universities and the ‘knowledge economy’. Education, Economy & Society, 48-56.
Alhinai, M., & Al-Belushi, M. A. K. (2026). Reimagining the Knowledge Economy: A Critical Call to Re-Center the Humanities in Omani Higher Education. Journal of Arabian Studies, 1-18.
American Academy of Arts and Sciences. (2025). Academic humanities today: Findings from a new national survey. https://www.amacad.org/bulletin/spring-2025/academic-humanities-today-findings-new-national-survey
Bain, O., & Cummings, W. (2021). Higher education in the era of knowledge economy. In Universities in the knowledge society: The nexus of national systems of innovation and higher education (pp. 33-47). Cham: Springer International Publishing.
Baker, S. (2021). Is STEM growth really stunting the humanities. Times Higher Education. https://www.timeshighereducation.com/features/stem-growth-really-stunting-humanities
Bhatia, A., Fan, A., Smith, J., & Hwang, I. (2025, November 26). The U.S. is funding fewer grants in every area of science and medicine. The New York Times. https://www.nytimes.com/interactive/2025/12/02/upshot/trump-science-funding-cuts.html
Goldstein, B. (2021). Decline of the Humanities: Where does it STEM from?. The Cornell Diplomat, 6(6).
Horton, J. (2020). Why Australia is charging more to study history. BBC Worklife. https://www.bbc.com/worklife/article/20200728-why-australia-is-charging-more-to-study-history
Lee, H. (2021, July 8). UK universities cut arts, languages, humanities and social science degrees. World Socialist Web Site. https://www.wsws.org/en/articles/2021/07/09/unic-j09.html
McCormack, S., & Baron, P. (2023). The impact of employability on humanities, arts and social sciences degrees in Australia. Arts and Humanities in Higher Education, 22(2), 164-182.
Meduna, V. (2024, December 6). Amid cuts to basic research, New Zealand scraps all support for social sciences. Science Insider. https://www.science.org/content/article/amid-cuts-basic-research-new-zealand-scraps-all-support-social-sciences
Prakash, S. (2025, April 9). The case for humanities and social sciences in a STEM-centric world. South First. https://thesouthfirst.com/tamilnadu/the-case-for-humanities-and-social-sciences-in-a-stem-centric-world/
Speri, A. (2026, January 20). ‘Just not monetizable’: humanities programs face existential crisis at US universities. The Guardian. https://www.theguardian.com/education/2026/jan/20/humanities-programs-existential-crisis-us-universities
The British Academy. (2025). Cold spots: Mapping inequality in SHAPE provision in UK higher education. https://www.thebritishacademy.ac.uk/documents/5877/Cold_spots_-_Mapping_inequality_in_SHAPE_provision_in_UK_higher_education.pdf