"Đấu trường chính'' của cuộc cạnh tranh địa chính trị
Tại cuộc duyệt binh diễn ra ở Bắc Kinh vào tháng Chín năm ngoái, Chủ tịch Tập Cận Bình cùng hai vị khách mời đặc biệt của ông là Tổng thống Nga Vladimir Putin và nhà lãnh đạo Triều Tiên Kim Jong-un đã chứng kiến quân đội Trung Quốc trình diễn nhiều mẫu drone có thể tự động tham gia tác chiến cùng máy bay chiến đấu.
Màn phô diễn sức mạnh công nghệ này ngay lập tức gióng lên hồi chuông cảnh báo tại Mỹ. Các quan chức Lầu Năm Góc lo ngại rằng chương trình máy bay chiến đấu không người lái của Mỹ đang tụt hậu so với Trung Quốc. Họ cũng nhận định Nga đang đi trước trong việc xây dựng các cơ sở sản xuất drone tiên tiến.
Bên trong xưởng sản xuất drone Lancet của Nga. Ảnh: Chụp từ video của Rossiya-1
Mỹ đã khẩn trương hối thúc các công ty quốc phòng trong nước tăng tốc. Tháng trước, Anduril - một công ty khởi nghiệp công nghệ quốc phòng có trụ sở ở California - bắt đầu chế tạo những drone tích hợp AI có thể tự bay mà không cần người điều khiển từ xa, với vẻ ngoài tương tự những mẫu được trình diễn ở Trung Quốc. Tháng Một năm nay, Bộ trưởng Quốc phòng Mỹ Pete Hegseth chỉ đạo tất cả các quân chủng của quân đội nước này "tăng tốc hết mức có thể" việc ứng dụng AI.
Màn biểu dương sức mạnh quân sự của Trung Quốc và động thái tăng tốc của Mỹ là một phần của cuộc chạy đua vũ trang toàn cầu mới xoay quanh các hệ thống vũ khí và phòng thủ tự động tích hợp AI. Được thiết kế để tự vận hành bằng trí tuệ nhân tạo, công nghệ này giảm thiểu hoặc loại bỏ sự can thiệp của con người trong các quyết định trên chiến trường.
Nhiều chuyên gia so sánh cuộc chạy đua vũ trang AI hiện nay với cuộc chạy đua vũ khí hạt nhân trong thập niên 1940. Vũ khí hạt nhân đã định hình nên khái niệm "bảo đảm hủy diệt lẫn nhau" (MAD), trong đó việc cả hai bên đều sở hữu khả năng hủy diệt hoàn toàn đối phương khiến không bên nào dám sử dụng vũ khí hạt nhân trước.
Nhưng những hậu quả của vũ khí hạt nhân đã được hiểu rõ, còn khả năng của AI trong quân sự (tự vận hành, tự ra quyết định, điều khiển vũ khí...) mới chỉ bắt đầu được con người khám phá. Công nghệ này - vốn không cần nghỉ ngơi, ăn uống hay ngủ - được cho là sẽ làm thay đổi hoàn toàn diện mạo chiến tranh, khiến các trận đánh diễn ra nhanh và khó dự đoán hơn.
Hiện vẫn chưa rõ quốc gia nào đang dẫn đầu cuộc đua. Nhiều chương trình mới ở giai đoạn R&D và ngân sách thường được giữ bí mật. Các nhân viên tình báo từ Trung Quốc, Mỹ và Nga vẫn theo dõi dây chuyền sản xuất, các màn trình diễn quân sự và các thương vụ vũ khí của nhau để suy đoán đối phương đang làm gì.
Tin tức tình báo cho biết, gần đây, Trung Quốc đã phát triển các hệ thống cho phép hàng chục drone tự động phối hợp tấn công mà không cần con người điều khiển, hay chế tạo drone phản lực nặng 16 tấn đóng vai trò như một tàu sân bay trên không, có thể triển khai hàng chục drone nhỏ hơn ngay trong khi đang bay. Nga thì chế tạo các drone Lancet có thể bay lượn trên không và tự động chọn mục tiêu.
Nhiều công nghệ còn đang được che giấu nhưng rõ ràng công nghệ sẽ là đấu trường chính của cuộc cạnh tranh địa chính trị.
Những động cơ chạy đua gợi nhớ thời Chiến tranh Lạnh
Mỹ đang đổ hàng tỷ USD vào những nỗ lực này, với tâm điểm là Dự án Maven, được khởi động từ năm 2017 nhằm tích hợp AI vào các hệ thống quân sự. Một mục tiêu của Dự án là hợp tác với Thung lũng Silicon để xây dựng phần mềm có thể nhanh chóng xử lý hình ảnh - như dữ liệu từ drone - phục vụ cho mục đích tình báo. Hiện nay, với sự trợ giúp của các mô hình AI thương mại như Claude của Anthropic, Maven đã thay đổi hoàn toàn cách thức tác chiến. Trong chiến dịch tại Iran vào tháng Hai, hệ thống này đã giúp đề xuất hàng nghìn mục tiêu chỉ trong vài tuần đầu tiên. Phần mềm AI có thể gợi ý vũ khí, tính toán nhiên liệu, đạn dược và lập kế hoạch tấn công chỉ trong vài giây.
Cameron Stanley, Giám đốc kỹ thuật số và AI của Bộ Quốc phòng Mỹ, cho biết những gì Maven đang làm là "mang tính cách mạng." Ông nói mức độ tham gia của con người chỉ còn là "nhấp chuột trái, nhấp chuột phải".
Tuy nhiên, những tuyên bố về khả năng của Maven có thể bị phóng đại, và phần lớn lợi thế của Mỹ đến từ quy mô dữ liệu khổng lồ cũng như kỹ năng của những người vận hành hệ thống, theo Emelia Probasco, nghiên cứu viên cao cấp tại Trung tâm An ninh và Công nghệ Mới nổi thuộc Đại học Georgetown. "Đây không phải là điều gì quá phức tạp," bà nói. "Tôi ngờ rằng Trung Quốc đã có thứ tương tự rồi."
Bộ Quốc phòng Mỹ đã đề nghị ngân sách mới nhất dành hơn 13 tỷ USD cho các công nghệ vũ khí tự động. Trong thập niên vừa qua, Bộ Quốc phòng cũng đã chi hàng tỷ USD cho các công nghệ này. Tuy nhiên rất khó xác định con số thực tế vì ngân sách cho AI phục vụ mục đích quân sự được phân tán trong nhiều chương trình khác nhau.
Trung Quốc - theo một số nhà nghiên cứu - chi tiêu ở mức tương đương với Mỹ. Để tối ưu hóa nguồn lực, Trung Quốc áp dụng chiến lược kết hợp dân sự-quân sự, đưa các công ty công nghệ tư nhân tham gia vào lĩnh vực quốc phòng.
Lính Ukraine triển khai drone FPV trong buổi huấn luyện tại tỉnh Zaporizhzhia tháng 11/2024. Ảnh: Lữ đoàn Cơ giới số 65 Ukraine
Mỹ và Trung Quốc, hai cường quốc quân sự lớn nhất thế giới, đang ở trung tâm của cuộc chạy đua vũ trang AI. Nhưng cuộc cạnh tranh này đã mở rộng. Xung đột Nga - Ukraine, đã bước sang năm thứ 5, trở thành một "phòng thí nghiệm thực tế" để triển khai chiến tranh AI. Dù bị áp đảo về hỏa lực và quân số, Ukraine đã cầm cự trước Nga bằng kho vũ khí tự chế gồm các công nghệ giá rẻ. Họ biến các drone thành vũ khí tấn công tự động nguy hiểm hơn cả pháo binh, đồng thời sử dụng các tàu điều khiển từ xa để vây hãm hạm đội Biển Đen của Nga. Gần đây, Ukraine bắt đầu chia sẻ kho dữ liệu chiến trường với Palantir - công ty công nghệ Mỹ đang vận hành Dự án Maven - và các công ty khác để hệ thống AI có thể học cách tác chiến tốt hơn.
Nga cũng đang xây dựng kho vũ khí drone của mình. Năm 2014, các nhà hoạch định quân sự của nước này đã đặt mục tiêu đến năm 2025, 30% sức mạnh quân sự sẽ do máy móc tự vận hành. Và họ đã tận dụng cuộc xung đột ở Ukraine để thử nghiệm và tinh chỉnh năng lực của mình.
Công nghệ AI ngày càng phổ biến, cho phép các quốc gia từ Thổ Nhĩ Kỳ đến Pakistan phát triển những năng lực quân sự mới. Ấn Độ, Israel, Iran và nhiều nước khác cũng đầu tư mạnh vào AI quân sự để không bị tụt lại. Tại Châu Âu, Pháp, Đức, Anh, Ba Lan và Ý đang tăng cường hợp tác phát triển các hệ thống phòng không, đặc biệt để đối phó với drone, phần do hoài nghi sự gắn bó của Mỹ với NATO, phần mong muốn giảm sự phụ thuộc vào quân đội Mỹ.
Những động cơ của cuộc chạy đua vũ trang AI trên thế giới hiện nay có thể giống với thời Chiến tranh Lạnh, nhưng các chuyên gia cảnh báo rằng kỷ nguyên AI có nhiều điểm khác biệt. Các công ty khởi nghiệp và nhà đầu tư giờ cũng tham gia vào lĩnh vực quân sự và đóng vai trò quan trọng không kém các trường đại học hay chính phủ.
Tại một hội nghị thường niên nhằm kết nối chính phủ Mỹ và Thung lũng Silicon diễn ra ở Washington vào tháng trước, các giám đốc công nghệ, nhà đầu tư và quan chức đã cổ vũ những diễn giả kêu gọi các công ty công nghệ trao cho quân đội quyền tiếp cận AI một cách không hạn chế.
Tại đây, ông Palmer Luckey, người sáng lập công ty Anduril, lập luận rằng việc tăng cường vũ khí AI có thể giúp ngăn chặn các cuộc chiến lớn. Lập luận này gợi lại logic trong thời kỳ Chiến tranh Lạnh: nếu cả hai bên đều hiểu rõ mức độ nguy hiểm của những vũ khí mới, thì sẽ không bên nào dám mạo hiểm khơi mào chiến tranh.
Khoảng trống pháp lý
Nhiều chuyên gia lo ngại cuộc đua phát triển vũ khí AI có thể tạo ra tác động sâu và rộng hơn bất kỳ cuộc chạy đua vũ trang nào trước đây. Những câu hỏi đạo đức về việc giao các quyết định sống còn cho máy móc đang bị lu mờ bởi động cơ cạnh tranh.
Nếu như thời kỳ Chiến tranh Lạnh chứng kiến sự ra đời của các hiệp ước kiểm soát vũ khí hạt nhân mang tính bước ngoặt, thì hiện nay, thế giới lại vận hành trong một "khoảng trống pháp lý", chưa có khuôn khổ quốc tế ràng buộc đối với vũ khí AI. Giới quan sát nhận định rằng tốc độ phát triển của thuật toán đang bỏ xa khả năng thiết lập rào chắn của các định chế quốc tế.
Thỏa thuận lớn duy nhất giữa Mỹ và Trung Quốc đạt được vào năm 2024 là một cam kết không ràng buộc nhằm đảm bảo con người vẫn giữ quyền kiểm soát trong việc sử dụng vũ khí hạt nhân, thay vì để AI quyết định. Tuy nhiên, thỏa thuận này không đề cập đến các lĩnh vực như vũ khí tự hành, drone tấn công hay chiến tranh mạng - những công nghệ đang trực tiếp làm thay đổi chiến trường hiện đại.
Trong khi đó, Nga cùng nhiều quốc gia khác chưa đưa ra bất kỳ cam kết chính thức nào về việc hạn chế quyền tự chủ của máy móc trên chiến trường.
Tướng Jack Shanahan - lãnh đạo đầu tiên của Dự án Maven, hiện đã về hưu và làm việc tại một viện nghiên cứu về chính sách an ninh của nước Mỹ trong bối cảnh mới - cho biết cuộc chạy đua mà ông từng góp phần khởi xướng khiến ông trăn trở, mất ngủ. Ông nói rằng các chính phủ phải đặt ra những giới hạn rõ ràng trước khi công nghệ vượt khỏi tầm kiểm soát của họ.
Quốc Hùng tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
Mutually Automated Destruction: The Escalating Global A.I. Arms Race. The New York Times. https://www.nytimes.com/2026/04/12/technology/china-russia-us-ai-weapons.html
Inside the AI Index: 12 Takeaways from the 2026 Report. Đại học Stanford. https://hai.stanford.edu/news/inside-the-ai-index-12-takeaways-from-the-2026-report
There’s A ‘Deeply Dangerous’ Arms Race Emerging On Global Stage. Daily Caller. https://dailycaller.com/2025/04/14/theres-a-deeply-dangerous-arms-race-emerging-on-global-stage/
Weapons of Mass Automation: AI can make war more lethal than nuclear weapons. How US, Russia, China, India and others are preparing. WION. https://www.wionews.com/photos/weapons-of-mass-automation-ai-can-make-war-more-lethal-than-nuclear-weapons-how-us-russia-china-india-and-others-are-preparing-1776071382128/1776071382129