Là cường quốc công nghệ, vì sao Trung Quốc vẫn khó truy xuất thực phẩm bẩn?

Ngày 22 tháng 8, một vlogger người Trung Quốc đã đăng tải các đoạn video quay cảnh các thương lái mua bắp cải ở huyện Khang Bảo (thành phố Trương Gia Khẩu, tỉnh Hà Bắc) ngâm gốc cải thảo vào dung dịch formol (formaldehyde) để giữ rau tươi lâu. Formol là chất diệt khuẩn, chống ôi thiu, chuyên dùng để bảo quản trong các phòng thí nghiệm, bị cấm dùng trong bảo quản thực phẩm bởi có thể gây ung thư.

Trước làn sóng phẫn nộ trên toàn quốc, các nhà quản lý ngay lập tức xét nghiệm bắp cải được vận chuyển ra khỏi huyện Khang Bảo và rà soát chuỗi rau củ. 3 nghi phạm đã bị tạm giam để phục vụ cuộc điều tra. Chính phủ các quốc gia xung quanh thường nhập rau củ Trung Quốc đều đã thông báo thắt chặt khâu kiểm tra đối với cải thảo nhập khẩu từ Trung Quốc.

Trước sự kiện này, nhiều người Trung Quốc không tỏ ra ngạc nhiên. Các sự cố liên quan đến lạm dụng formol để bảo quản thực phẩm đã bị phát hiện từ năm 2012. Gần đây nhất, một công ty dịch vụ vệ sinh đã bị điều tra vì sử dụng thuốc trừ sâu bị cấm khi lau dọn nhà hàng. Người ta cũng chưa quên sự cố sữa bột bị nhiễm độc melamine vào năm 2008 khiến hơn 300 nghìn trẻ em bị ốm và 6 ca tử vong.

Trung Quốc có quyết tâm chính trị và công nghệ truy xuất, nhưng...

Trên thực tế, chính phủ Trung Quốc đã có những nỗ lực quyết liệt nhằm cải cách và siết chặt quản lý an toàn thực phẩm. Các cơ quan quản lý thực phẩm cấp trung ương được hợp nhất dưới sự điều hành của Tổng cục Quản lý Thị trường (SAMR). Nhà nước cũng hệ thống hóa quy chuẩn an toàn thực phẩm quốc gia. So với quy định của châu Âu, Trung Quốc còn áp dụng chế tài xử phạt nghiêm khắc hơn, đơn cử, trong vụ bê bối sữa nhiễm melanine, hai người đã phải nhận án tử hình.

Năm 2013, tại Hội nghị Công tác Nông thôn Trung Quốc, Chủ tịch Tập Cận Bình khẳng định uy tín của Đảng Cộng sản Trung Quốc liên hệ trực tiếp tới an toàn thực phẩm: "Nếu như Đảng của chúng ta không thể đảm bảo vấn đề an toàn thực phẩm thì mọi người sẽ bắt đầu đặt câu hỏi rằng chúng ta có đủ năng lực lãnh đạo hay không."

Trong thời gian gần đây, Trung Quốc bắt đầu đạt được tiến bộ về sử dụng thuốc trừ sâu trong nông nghiệp. Theo bà Even Pay, Giám đốc Công ty nghiên cứu nông nghiệp Trivium China, nông dân Trung Quốc hiện sử dụng ít thuốc trừ sâu hơn nhờ nỗ lực đẩy mạnh công tác tập huấn, kiểm nghiệm cây trồng, và ban hành lệnh cấm các hóa chất độc hại, từ đó giảm lượng tồn dư thuốc bảo vệ thực vật trong thức ăn. Theo một nghiên cứu được thực hiện tại tỉnh Tứ Xuyên, lượng thuốc trừ sâu phun lên cây trồng đã giảm một phần ba trong giai đoạn 2010 đến 2020.

Theo một nghiên cứu do Liên minh Châu Âu tài trợ, Trung Quốc đã chuyển đổi phương thức quản lý từ phản ứng sau sự cố sang phòng ngừa rủi ro và truy xuất nguồn gốc, tương tự quy định của châu Âu.

Để thực hiện truy xuất nguồn gốc, Trung Quốc tìm cách sử dụng các công nghệ tiên tiến nhất. Từ 2017, IBM, Walmart, Đại học Thanh Hoa cùng tập đoàn thương mại điện tử JD.com đã bắt tay thành lập Liên minh An toàn Thực phẩm Blockchain nhằm thúc đẩy việc chuẩn hóa hệ thống quản lý an toàn thực phẩm dựa trên nền tảng blockchain. Kết quả từ dự án thử nghiệm trước đó cho thấy blockchain có thể rút ngắn thời gian truy xuất nguồn gốc một lô xoài từ nông trang đến điểm bán lẻ từ vài tuần xuống vỏn vẹn 2 giây.

Công nghệ Blockchain cho phép truy xuất theo nguyên lý: dữ liệu được ghi lại mỗi khi nông sản được vận chuyển qua một khâu trong chuỗi. Blockchain giúp dữ liệu đã ghi không bị sửa đổi và tạo ra một hồ sơ liên tục từ trang trại tới cửa hàng. Trong toàn chuỗi cung ứng, từ nhà quản lý và người tiêu dùng có thể nhìn thấy lịch sử của sản phẩm.

Tuy nhiên, công nghệ cao đến đâu vẫn có giới hạn. Blockchain bảo vệ tính toàn vẹn của dữ liệu sau khi dữ liệu được ghi nhận, nhưng không tự xác minh dữ liệu đó có đúng với thực tế hay không. Nếu người sản xuất hoặc thương lái khai báo sai, hoặc một hành vi như phun, nhúng hóa chất diễn ra trước khi thông tin được đưa vào hệ thống, blockchain không thể tự phát hiện hành vi đó.

Nghiên cứu về hệ thống truy xuất nông sản dựa trên blockchain chỉ ra rủi ro thông tin bị làm giả trước khi được ghi lên blockchain. Việc ngăn chặn gian lận phụ thuộc vào cơ chế giám sát, buộc các bên phải tuân thủ trung thực. Công nghệ truy xuất nguồn gốc không thể thay thế hoàn toàn việc kiểm tra thực địa, lấy mẫu và xét nghiệm.

Thách thức khi chuỗi nông sản bị phân mảnh

Kiểm soát an toàn thực phẩm là một vấn đề nan giải trên toàn thế giới. Đơn cử, ngay cả Mỹ cũng đang phải đối mặt với một đợt bùng phát ký sinh trùng lây lan qua xà lách. Nhưng tại Trung Quốc, khó khăn này càng gia tăng gấp bội do cấu trúc của thị trường, chuỗi nông sản quá phân mảnh.

Ngành nông nghiệp Trung Quốc đang dựa vào một số nhà sản xuất lớn và 160 triệu hộ nông dân sản xuất nhỏ lẻ, cùng với hàng trăm nghìn thương lái, công ty vận chuyển ngũ cốc, rau củ quả từ nông thôn ra thành thị. Như vậy, dù có thể xây dựng những hệ thống công nghệ rất tiên tiến ở cấp quốc gia, nhưng Trung Quốc vẫn phải quản lý hàng triệu điểm sản xuất, thu mua, vận chuyển, chế biến và bán lẻ với năng lực rất khác nhau. Mỗi mắt xích lại có thể trở thành một điểm mù của hệ thống. Công nghệ blockchain khiến không ai sửa được dữ liệu, nhưng nếu rau nhúng hóa chất trước khi sản phẩm được đưa vào hệ thống truy xuất, thì công nghệ ở các khâu sau không thể tự động phát hiện.

Tiếp đó, đầu mối phân phối thông qua hệ thống chợ nhỏ lẻ càng khiến khó truy xuất. Nhiều người dân Trung Quốc có thói quen mua thực phẩm từ các khu chợ nhỏ gần nhà thay vì ở các chuỗi siêu thị lớn. Càng nhiều mắt xích nhỏ phân tán càng tạo nên vô số cơ hội cho những kẻ làm ăn bất lương muốn tăng lợi nhuận.

Các cơ quan quản lý an toàn thực phẩm cũng bị phân mảnh, khiến nhiều kẽ hở quản lý bị bỏ sót. Đơn cử như vụ bê bối dầu ăn được vận chuyển trong những xì-téc vốn dùng để chở nhiên liệu mà không được làm sạch giữa các lượt vận chuyển trên xe tải và tàu thủy vào năm 2024. Trách nhiệm có thể được quy về cơ quan quản lý thị trường, cơ quan quản lý giao thông vận tải, hoặc đơn vị quản lý tài nguyên chiến lược như dầu mỏ. Nhưng cuối cùng, chính các cơ quan truyền thông của Trung Quốc mới là đơn vị phát hiện ra vụ việc này.

Báo cáo đánh giá của EU cũng nhấn mạnh tính phức tạp của chuỗi cung ứng cùng số lượng lớn các doanh nghiệp nhỏ làm tăng xác suất xảy ra vi phạm và khiến nhiệm vụ giám sát của cơ quan chức năng trở nên đặc biệt khó khăn.

Để khắc phục, từ lâu Trung Quốc đã xây dựng hệ thống khiếu nại và tố giác về an toàn thực phẩm theo kiểu "tai mắt của nhân dân". Từ đầu năm 2017, hàng chục tỉnh, hàng trăm thành phố và gần 1.500 quận, huyện đã có các cơ quan tiếp nhận khiếu nại, tố giác về thực phẩm và dược phẩm.

Năm 2024, cơ chế này còn được đẩy mạnh bằng việc khuyến khích thêm cả việc phát hiện ra các hành vi gian lận bên trong doanh nghiệp. Với những vụ vi phạm nghiêm trọng, người cung cấp bằng chứng trực tiếp có thể được thưởng 5% khoản tiền phạt và tịch thu; mức thưởng tối đa có thể lên tới 1 triệu nhân dân tệ.

Bài toán chi phí sản xuất và tiêu dùng

Trung Quốc đang mở rộng hệ thống "chuỗi cung ứng lạnh," với mạng lưới xe tải và kho đông lạnh giúp giữ rau củ quả tươi ngon trong quá trình vận chuyển mà không cần đến các chất bảo quản. Chính phủ Trung Quốc gần đây cũng kêu gọi việc xây dựng 500 trung tâm logistic chuỗi cung ứng lạnh trong vòng 5 năm tới nhằm bổ sung vào 1.000 trung tâm đang hoạt động.

Nhưng hệ quả của giải pháp này, cũng như việc tăng cường kiểm tra/giám sát, lấy mẫu/xét nghiệm, trên toàn chuỗi, là chi phí tốn kém. Trong khi đó, chỉ người tiêu dùng có điều kiện mới có khả năng trả nhiều tiền cho thực phẩm.

Hiện nay, Sam’s Club, một chuỗi siêu thị bán buôn theo thành viên thuộc tập đoàn Walmart của Mỹ, đã nhanh chóng mở rộng hoạt động tại Trung Quốc nhờ cam kết cung cấp thực phẩm an toàn. Hema, chuỗi bán lẻ nội địa được thành lập bởi gã khổng lồ công nghệ Alibaba, cho phép người tiêu dùng quét mã barcode trên một số sản phẩm để xem giấy chứng nhận kiểm nghiệm hóa chất và nhật ký hành trình vận chuyển. Nhưng không phải ai cũng có đủ khả năng mua thực phẩm từ những chuỗi cung ứng cao cấp này.

Cân đối để có nguồn thực phẩm giá cả hợp lý mà vẫn đảm bảo an toàn thực phẩm đang là bài toán khó với Trung Quốc.

Ở huyện Khang Bảo, nơi có GDP bình quân đầu người chỉ bằng khoảng một phần ba so với Bắc Kinh, ngành nông nghiệp vẫn chiếm một tỷ trọng đáng kể trong nền kinh tế. Với những nơi như vậy, bài toán an toàn thực phẩm luôn đi cùng một bài toán khác - bảo đảm nông sản được sản xuất, vận chuyển và bán ra với mức giá mà cả người sản xuất lẫn người tiêu dùng đều có thể chấp nhận được.

Ngọc Lam tổng hợp