La Mã từng là một trong những đế quốc lớn nhất trên thế giới, nhưng dần dần ảnh hưởng thống trị của La Mã đối với các thuộc địa ngày càng suy giảm cho đến khi hoàn toàn mất kiểm soát. Tuy vậy, Latin tiếp tục là ngôn ngữ chung trên khắp châu Âu trong hàng trăm năm sau đó. Đáp án cho câu hỏi về tiếng Latin, ngôn ngữ cổ của La Mã, chết khi nào rất phức tạp. Không có ngày nào trong biên niên sử đánh dấu sự kết thúc của tiếng Latin như một ngôn ngữ nói, và một số người cho rằng đó là vì ngôn ngữ này không thực sự biến mất.
Theo ngành ngôn ngữ học, định nghĩa một ngôn ngữ chết là khi không còn cộng đồng người bản ngữ sử dụng ngôn ngữ này nữa, không được truyền lại cho thế hệ tiếp theo và do đó biến mất. Và trên thực tế, chúng ta sẽ không tìm thấy khu phố nào có các gia đình nói tiếng Latin ở nhà và trẻ em học nó làm tiếng mẹ đẻ. Dù tiếng Latin là ngôn ngữ chính thức của Thành quốc Vatican và nơi đây có thể vẫn cử hành một số thánh lễ bằng tiếng Latin, nhưng ngày nay, không ai ở Ý lại dùng tiếng Latin trong sinh hoạt thường ngày cả. Vì thế, lập luận này cũng có điểm đúng.
Tuy nhiên, nếu suy nghĩ theo hướng này, thì chúng ta sẽ gặp phải một số vấn đề. Bởi lẽ, điều này cũng đúng trong thời kỳ Trung cổ, Phục hưng và Cận đại ở châu Âu: Không có một cộng đồng nào dùng tiếng Latin trong nói chuyện hằng ngày. Theo định nghĩa của các nhà ngôn ngữ học thì tiếng Latin cũng đã chết trong những thời đại ấy.
Thế nhưng, sao ta có thể nói rằng tiếng Latin đã chết khi nó là ngôn ngữ quốc tế của văn học, triết học, thần học và luật pháp? Từ thời Phục hưng đến thế kỷ 18, tiếng Latin đã đóng vai trò là ngôn ngữ chung cho một làn sóng tiến bộ trí tuệ to lớn - đến mức sức ảnh hưởng của nó đối với giới học thuật vẫn còn rõ ràng cho đến ngày nay. Trong thời kỳ Cận đại, một số tác giả vĩ đại nhất mọi thời đại như Erasmus, Melanchthon, Thomas More và Rafael Landivar vẫn sáng tác bằng tiếng Latin. Ngày nay, tại tòa án, các bị cáo phản đối việc giam giữ bất hợp pháp bằng cách nộp đơn xin lệnh đình quyền giam giữ (habeas corpus). Trong phòng thí nghiệm, các nhà khoa học đặt tên như Homo sapiens cho mỗi loài mới được phát hiện. Ngôn ngữ này có tầm quan trọng không khác gì tiếng Anh ngày nay về mặt địa vị và phạm vi tiếp cận.
Người ta không thực sự dừng nói tiếng Latin. Những người dân ở Ý, Gaul, Tây Ban Nha và nhiều nơi khác dùng nó như tiếng mẹ đẻ, nhưng giống như mọi ngôn ngữ còn tồn tại khác, nó đã thay đổi theo thời gian. Tim Pulju |
Một số người có thể cho rằng ngôn ngữ này đã chết vì không có từ Latin nào mới, nó chỉ mang tính học thuật mà thôi. Nhưng điều này không đúng, vì sự tồn tại của các từ điển Tân-Latin cho ta thấy người dùng tiếng Latin có thể nói về đủ thứ hiện đại: tàu vũ trụ (astronaves), phi hành gia (astronautae hoặc cosmonautae), súng trường (sclopeta), internet (interrete), v.v.
Tim Pulju, giảng viên cao cấp về ngôn ngữ học và kinh điển tại Trường Dartmouth (Mỹ), cũng đồng tình về sự tồn tại của ngôn ngữ này. "Người ta không thực sự dừng nói tiếng Latin", ông Pulju cho biết. "Những người dân ở Ý, Gaul, Tây Ban Nha và nhiều nơi khác dùng nó như tiếng mẹ đẻ, nhưng giống như mọi ngôn ngữ còn tồn tại khác, nó đã thay đổi theo thời gian".
Quan trọng là, những thay đổi với tiếng Latin xảy ra đặc thù ở nhiều khu vực khác nhau thuộc Đế chế La Mã cổ xưa, và theo thời gian những khác biệt này phát triển tới độ tạo ra những ngôn ngữ hoàn toàn mới, nhưng lại có mối liên hệ mật thiết với nhau. "Chúng dần dần bồi tụ qua nhiều thế kỷ, vì thế cuối cùng tiếng Latin phát triển thành nhiều ngôn ngữ khác nhau và cũng khác tiếng Latin cổ", Pulju giải thích. Những ngôn ngữ mới ấy được gọi chung là các ngôn ngữ Roman, bao gồm tiếng Pháp, tiếng Ý, tiếng Bồ Đào Nha, tiếng Romania và tiếng Tây Ban Nha.
Quá trình tiến hóa như vậy xảy ra với mọi ngôn ngữ. Ví dụ như tiếng Anh. "Tiếng Anh là ngôn ngữ phổ thông ở nước Anh trong hơn một thiên niên kỷ, nhưng nó đã thay đổi theo thời gian. Bạn sẽ thấy điều này vô cùng rõ khi so sánh tiếng Anh ngày nay với tiếng Anh thời Nữ hoàng Elizabeth Đệ Nhất, như ta thấy trong các tác phẩm của Shakespeare. Tiếng Anh thời Elizabeth, cách đây khoảng bốn thế kỷ, phần lớn vẫn dễ hiểu với chúng ta, nhưng tiếng Anh thời nhà thơ Chaucer từ thế kỷ 14 thì khó hiểu hơn nhiều. Và tiếng Anh của sử thi cổ đại Beowulf, từ khoảng năm 1000, thì khác biệt rất nhiều với tiếng Anh hiện đại và ngày nay chúng ta không hiểu được" – ông Pulju giải thích. Nhưng không ai cho rằng tiếng Anh là ngôn ngữ chết – nó chỉ đơn giản thay đổi thường xuyên trong một quãng thời gian dài.
 |
Hoàng đế La Mã Antoninus Pius có thể gặp khó khăn trong việc hiểu tiếng Latin theo dạng hiện đại. Bức tượng Hoàng đế Antoninus Pius được đặt tại Hesse (Đức). Nguồn: Martin Moxter/ Getty Images |
Điểm khác biệt duy nhất giữa tiếng Anh và tiếng Latin là tiếng Anh cổ chỉ phát triển thành tiếng Anh hiện đại, nên ta có thể đặt tên cho những ngôn ngữ tiền nhiệm của nó là tiếng Anh cổ, tiếng Anh trung đại và tiếng Anh cận đại. Còn tiếng Latin cổ phát triển đa dạng và là khởi nguồn cho một số ngôn ngữ khác nhau. Nếu không có nhiều nhánh khác của tiếng Latin, chúng ta có thể nghĩ về tiếng Ý theo hướng như vậy: không phải là họ hàng gần nhất còn sống của tiếng Latin, mà là phiên bản mới nhất của nó.
Tuy nhiên, ngôn ngữ chết là một hiện tượng có thật; đôi khi những người nói ngôn ngữ đó đều chết đi, hoặc theo thời gian tiếng mẹ đẻ của họ chuyển đổi cho tới khi cuối cùng không còn người nào nói thạo ngôn ngữ đó nữa.
Điều này đã xảy ra với ngôn ngữ Etrusca, ban đầu được dùng ở vùng đất ngày nay là Tuscany (Ý). Sau khi người La Mã chinh phục vùng Etruria, những thế hệ kế tiếp của người Etrusca vẫn tiếp tục nói ngôn ngữ này trong hàng trăm năm, thế nhưng một số người Etrusca đã học tiếng Latin làm ngôn ngữ thứ hai; nhiều đứa trẻ lớn lên nói hai thứ tiếng là Etrusca và Latin. Cuối cùng, những lợi ích xã hội khi nói tiếng Latin và có danh tính là người La Mã đã áp đảo những người Etrusca vẫn giữ gìn bản sắc và tiếng mẹ đẻ, vì thế qua nhiều thế hệ, càng lúc càng ít trẻ con học tiếng Etrusca. Kết cục là ngôn ngữ Etrusca biến mất.
Ngày nay, hiện tượng này vẫn đang xảy ra với nhiều ngôn ngữ bản địa ở vô số nơi trên thế giới. Trung Đông đang là điểm nóng xảy ra ngôn ngữ chết dần, điều này có thể xảy ra khi có sự kỳ thị xã hội gắn liền với việc nói một ngôn ngữ phi chính thống, ngôn ngữ không được dạy trong trường học và nhiều biện pháp tàn bạo khác, chẳng hạn như thanh trừng sắc tộc và tấn công bạo lực với các nhóm người thiểu sổ. UNESCO ước tính ít nhất một nửa trong số 7.000 ngôn ngữ được dùng trên toàn thế giới hiện nay sẽ biến mất trước khi thế kỷ này kết thúc.
Vậy, thời điểm tiếng Latin chết là khi nào? Thực tế là ngôn ngữ này không chết, nó chỉ tiến hóa mà thôi.
Nguồn:
discovermagazine.com, ancientlanguage.com, livescience.com
Bài đăng KH&PT số 1350 (số 26/2025)
Phương Anh tổng hợp