 |
Các chế độ ăn uống bị chi phối bởi nhiều yếu tố xã hội. Nguồn: University of Oxford |
Chế độ ăn ba bữa một ngày phổ biến trên khắp thế giới đến mức nhiều người nghĩ rằng đây là thói quen "bất di bất dịch". Nhưng thực ra, chế độ ăn ba bữa một ngày chỉ bắt đầu trong khoảng vài thế kỷ gần đây.
Những bữa ăn đầu tiên
Người tiền sử là dân du mục. Họ tạo thành những cộng đồng nhỏ, di chuyển theo mùa và tìm kiếm những nguồn thực phẩm theo từng khu vực.
Dù chúng ta không biết chính xác thói quen ăn uống của họ song có những bằng chứng từ 30.000 năm trước ở vùng Nam Moravia, Cộng hòa Séc, cho thấy người tiền sử thường xuyên đến các khu định cư cụ thể. Họ quây quần bên bếp lửa, nấu nướng và chia sẻ thức ăn: những dấu hiệu đầu tiên của "sự cộng sinh" giữa con người - thói quen ăn uống cùng nhau.
Sự phát triển của nông nghiệp khoảng 12.000 năm trước đã dẫn đến sự ra đời của các khu định cư dài hạn. Những khu định cư đầu tiên nằm ở vùng Levant (kéo dài từ Iraq, Tây Nam Iran và miền Đông Thổ Nhĩ Kỳ ngày nay), nằm trong "Vùng lưỡi liềm màu mỡ" (Fertile Crescent: vùng đất hình lưỡi liềm ở Trung Đông, được coi là cái nôi của nền văn minh nhân loại).
Việc định cư sản xuất nông nghiệp tạo ra lương thực dư thừa. Việc ở một nơi cố định với thức ăn có sẵn đồng nghĩa với thời gian nấu nướng không phải là vấn đề quan trọng nữa.
Việc ăn một bữa ăn nhẹ vào đầu ngày, sau đó là một bữa ăn thịnh soạn hơn được chuẩn bị trên lò sưởi nhanh chóng trở nên phổ biến. Mỗi cộng đồng dân cư sẽ có thời gian ăn uống khác nhau.
Quy tắc ăn uống cùng nhau
Việc săn bắn, tìm kiếm thức ăn hay canh tác nông nghiệp đều là những hoạt động có tính cộng đồng. Do vậy, con người hầu như luôn ăn uống cùng nhau. Tại thành bang Sparta cổ đại, vào thế kỷ thứ 4 trước Công nguyên, thói quen này được quy định thành các bữa ăn chính tập thể, gọi là syssitia (có nghĩa là "ăn uống cùng nhau").
Những bữa ăn này diễn ra vào cuối ngày tại các phòng ăn chung. Mỗi bàn ăn bao gồm khoảng 15 người đàn ông sống cùng nhau và chiến đấu trong cùng một đội quân, còn những cậu bé trai là người phục vụ trong bữa ăn. Những người đàn ông này sẽ chia sẻ kiến thức thế hệ với các bé trai - những người sẽ được ăn cùng vào năm 20 tuổi.
Vào thế kỷ thứ 5 trước Công nguyên, nhà sử học Hy Lạp Herodotus đã viết về sự phát triển của syssitia, từ một tập quán quân sự của người Sparta thành một hoạt động có ý nghĩa chính trị sâu sắc trong xã hội. Tương tự, Plato viết rằng các bữa ăn tập thể là một phần không thể thiếu của xã hội dân sự, và việc bỏ bữa mà không có lý do chính đáng là một hành vi vi phạm pháp luật.
Khi ăn uống tập thể, công dân buộc phải duy trì kỷ luật tự giác. Bữa ăn cũng là cơ hội để kết nối xã hội và thảo luận những vấn đề quan trọng, từ các thỏa thuận kinh doanh đến các vấn đề chính trị.
Các tài liệu lịch sử không đề cập đến thói quen ăn uống của phụ nữ Sparta, tuy nhiên nhiều khả năng cho thấy họ ăn tại nhà.
Đa dạng thời gian ăn uống
Khác với thói quen ăn uống của người Sparta, người La Mã thưởng thức bữa ăn chính, được gọi là cena, vào đầu ngày, sau đó là một bữa ăn nhẹ hơn trước khi đi ngủ.
Các bộ lạc Bắc Âu có xu hướng ăn hai bữa lớn hơn mỗi ngày, vì ở vùng khí hậu lạnh hơn nên họ cần nhiều năng lượng hơn. Người Viking gọi những bữa ăn này là dagmal và nattmal, hay bữa ăn ngày và bữa ăn đêm. Nattmal là bữa ăn tối được nấu nướng, trong khi dagmal thường dùng đồ ăn thừa từ nattmal cùng với bánh mì và bia hoặc rượu mật ong.
Ở Úc, các bằng chứng khảo cổ cho thấy người dân bản địa có xu hướng ăn một bữa trong ngày, phù hợp với phương pháp nấu nướng phổ biến ở đây là nấu chậm bằng đá hoặc than nóng trong lò đất. Các cộng đồng thổ dân Úc và cư dân đảo Torres Strait sử dụng loại lò nướng ngầm này.
Chế độ ăn một hoặc hai bữa mỗi ngày phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới trong hầu hết các giai đoạn lịch sử. Người La Mã cổ đại chỉ ăn một bữa vào khoảng giữa trưa, cho rằng đây là thời điểm phù hợp nhất để ăn uống, tốt cho tiêu hóa. Các quốc gia châu Âu thời Trung cổ cũng thường ăn hai bữa một ngày, bữa chính vào buổi trưa và một bữa ăn nhẹ hơn vào buổi tối.
Nhiều quốc gia châu Á trước đây có thói quen ăn hai bữa một ngày. Ở Trung Quốc từ thời nhà Chu đến nhà Hán, người dân chỉ ăn hai bữa vào khoảng 9 giờ sáng và 4 giờ chiều. Việc ăn uống ngoài hai bữa này được coi là không phù hợp với phép tắc. Đến thời nhà Tống (960-1279), chế độ ăn ngày ba bữa mới phổ biến ở những gia đình giàu có.
Tương tự, Nhật Bản cũng phổ biến chế độ ăn hai bữa, với bữa đầu tiên trong ngày vào lúc giữa buổi sáng và buổi trưa, còn bữa tối diễn ra trước khi Mặt trời lặn, khoảng 4 giờ chiều. Thói quen ăn ba bữa một ngày ở Nhật Bản bắt đầu từ khoảng thời Genroku (1688-1704), khi dầu hạt cải dùng để thắp đèn trở nên phổ biến với giá thành phải chăng hơn. Trước đây, tầng lớp lao động thường dùng dầu cá giá rẻ hơn để thắp đèn, nhưng loại dầu này tạo ra muội than và có mùi khó chịu. Do vậy, người dân thường sinh hoạt theo thời gian chiếu sáng của Mặt trời. Khi dầu hạt cải rẻ hơn, thời gian thức dậy và làm việc của người lao động cũng kéo dài hơn, khiến việc bổ sung thêm một bữa ăn trở nên cần thiết.
Số ba kỳ diệu
Thói quen ăn uống của con người đã thay đổi đáng kể theo thời gian, chịu ảnh hưởng bởi nhiều yếu tố, từ các hình thức sản xuất, cấu trúc giai cấp, khí hậu cho đến những hoạt động hàng ngày.
Vậy con người đã chính thức chuyển từ thói quen một hoặc hai bữa ăn chính sang ba bữa ăn mỗi ngày như thế nào? Câu trả lời có thể nằm ở lực lượng Hải quân Hoàng gia Anh.
Kể từ thế kỷ 16, Hải quân Hoàng gia Anh đã phục vụ ba bữa ăn thường xuyên để phù hợp với thói quen trên tàu. Chế độ ăn này bao gồm một bữa sáng đơn giản với bánh quy, bữa trưa là bữa ăn chính và bữa tối là một bữa ăn nhẹ.
Cuộc Cách mạng Công nghiệp, bắt đầu vào khoảng năm 1760, được coi là nhân tố đã góp phần định hình khái niệm ăn ba bữa một ngày theo giờ giấc cố định trên khắp thế giới phương Tây.
Giờ giấc của bữa sáng, bữa trưa và bữa tối phù hợp với thời gian làm việc được chuẩn hóa, kéo dài hơn so với trước đây. Người lao động ăn sáng và ăn tối tại nhà, trước và sau giờ làm việc, trong khi bữa trưa được ăn cùng đồng nghiệp vào một giờ cố định.
Với thời gian nghỉ ngơi hạn chế và không có thời gian ăn vặt, ba bữa ăn chính trở nên cần thiết.
Ngày nay, nhiều yếu tố ảnh hưởng đến thời gian và tần suất ăn uống của chúng ta, từ việc đi làm xa đến việc cân bằng giữa sở thích và nghĩa vụ xã hội. Sự phát triển nhanh chóng của các dịch vụ giao hàng cũng đồng nghĩa với việc hầu hết mọi người chỉ cần vài phút là có bữa ăn.
Tất cả những điều này đã khiến thời gian ăn uống trở nên linh hoạt hơn, với các bữa ăn như bữa sáng muộn, bữa tối muộn lúc 11 giờ và trà chiều mở rộng cách kết nối của con người với nhau qua ẩm thực. Và giờ giấc ăn uống sẽ tiếp tục thay đổi khi lịch trình của chúng ta ngày càng phức tạp hơn.
Nguồn: The Conversation, Savor Japan, History Facts
Bài đăng KH&PT số 1364 (số 40/2025)
Ngọc Mai tổng hợp