Trong bối cảnh đó, theo yêu cầu của Liên Hợp Quốc, các nhà khoa học và nhà hoạch định chính sách đã đề xuất 31 chỉ số mới, bổ sung cho chỉ số GDP, để đo lường sự phát triển của một quốc gia toàn diện hơn.
"Tăng trưởng bằng mọi giá khiến tất cả chúng ta nghèo đi," Tổng thư ký Liên Hợp Quốc António Guterres nhận định hôm 7/5 tại buổi công bố báo cáo Counting What Counts (Đong đếm những giá trị thực sự).
Trong báo cáo này, nhóm nhà khoa học và hoạch định chính sách đã đề xuất các chỉ số "bổ sung và vượt ra ngoài" thước đo chính về tăng trưởng kinh tế được sử dụng trên toàn cầu hiện nay là tổng sản phẩm quốc nội (GDP).
Ông Guterres đánh giá báo cáo Counting What Counts "là một bước ngoặt quan trọng, giúp khắc phục điểm mù bấy lâu nay trong cách đo lường sự tiến bộ".
GDP đo gì?
GDP có nguồn gốc từ một khái niệm được Cục Nghiên cứu Kinh tế Quốc gia Mỹ (NBER) đề xuất vào những năm 1930. Khi đó, sau cuộc Đại suy thoái, Chính phủ và các nhà hoạch định chính sách Mỹ hoàn toàn "mù mờ" về mức độ suy thoái của nền kinh tế, những ngành bị ảnh hưởng nặng nhất, và thu nhập của người dân giảm sút ra sao.
Để xây dựng các ước tính đầu tiên về thu nhập quốc dân, nhà kinh tế học Simon Kuznets (về sau nhận giải Nobel Kinh tế vào năm 1971) đã phân tích dòng luân chuyển thu nhập trong nền kinh tế thông qua hai khái niệm chính.
Các chỉ số ‘vượt ra ngoài GDP’ bao gồm cả thước đo về chất lượng không khí. Ảnh minh họa: Phạm Chiểu
Thứ nhất, thu nhập được chi trả (Income Paid Out) là tổng các khoản thanh toán mà các ngành kinh tế trả cho cá nhân dưới dạng tiền lương, tiền công, cổ tức, lợi tức và tiền thuê nhà để đổi lấy dịch vụ lao động hoặc vốn.
Thứ hai, thu nhập được tạo ra (Income Produced) là tổng giá trị ròng của hàng hóa và dịch vụ trong nền kinh tế.
Chênh lệch giữa hai đại lượng này phản ánh khoản tiết kiệm thuần của doanh nghiệp (net business savings). Nếu số tiền chi trả lớn hơn số tiền sản xuất được (như trong giai đoạn suy thoái 1929-1932), nền kinh tế đang phải "ăn vào vốn" (tiết kiệm âm). Khái niệm hạch toán kép này chính là nền tảng cho sự phát triển sau này của việc tính toán GDP.
Hiện nay, GDP được các quốc gia tính toán định kỳ theo chuẩn quốc tế, với ba phương pháp tiếp cận kinh điển, bao gồm:
- Phương pháp chi tiêu (Tiếp cận từ phía nhu cầu): Đây là cách tính phổ biến nhất, cộng toàn bộ số tiền mà xã hội chi dùng. Công thức là GDP = C + I + G + (X - M), trong đó C là tiêu dùng cá nhân, I là đầu tư của doanh nghiệp, G là chi tiêu của chính phủ, và (X - M) là xuất khẩu ròng (xuất khẩu trừ đi nhập khẩu).
- Phương pháp thu nhập (Tiếp cận từ phía chi phí): Cách này tính tổng tất cả các nguồn thu nhập phát sinh từ quá trình sản xuất, bao gồm tiền lương của người lao động, lợi nhuận của doanh nghiệp, tiền thuê tài sản, tiền lãi vốn, cùng với thuế sản xuất và khấu hao thiết bị.
- Phương pháp sản xuất (Giá trị gia tăng): Cách này tập trung vào phía cung, bằng cách lấy tổng giá trị đầu ra của tất cả các ngành kinh tế rồi trừ đi chi phí nguyên vật liệu đầu vào trung gian. Kết quả thu được là tổng giá trị gia tăng, sau đó cộng thêm thuế sản phẩm để ra GDP.
Sự thiển cận của một thước đo
Nhờ sự đơn giản, dễ hiểu và dễ so sánh giữa các giai đoạn hay giữa các quốc gia, GDP đã trở thành thước đo chính của các nền kinh tế. Tăng trưởng GDP trở thành mục tiêu chính sách kinh tế cốt lõi của hầu hết các chính phủ.
Việc GDP sụt giảm thường được thị trường, truyền thông và các chuyên gia coi là dấu hiệu cho thấy sự yếu kém trong điều hành của chính phủ, hoặc dấu hiệu một nền kinh tế đang đi xuống.
Mặc dù ngày nay thước đo GDP được tất cả các quốc gia sử dụng, bản thân Simon Kuznets trong phần cuối báo cáo Thu nhập quốc dân, 1929-1932 trình lên Quốc hội năm 1934, đã đưa ra một cảnh báo quan trọng: thu nhập quốc dân chỉ là một thước đo về hoạt động kinh tế dựa trên thị trường, chứ không phải thước đo sự phát triển toàn diện của một quốc gia.
Kuznets nhấn mạnh, chỉ số này bỏ qua các hoạt động phi thị trường (như việc nội trợ, chăm sóc gia đình), không đo lường sự phân hóa giàu nghèo, và không phản ánh chất lượng cuộc sống hay sự tổn hại về môi trường.
Sau gần 100 năm, báo cáo Counting What Counts của Liên Hợp Quốc nhắc lại thông điệp tương tự, rằng tăng trưởng được đo bằng GDP đang diễn ra song song với tình trạng bất bình đẳng kéo dài và suy thoái môi trường trên toàn cầu.
Thước đo GDP có những hạn chế nhất định, rõ nhất là khi xảy ra thiên tai. Nếu nhà cửa ngập lụt, giao thông đình trệ hay đê điều bị vỡ, GDP vẫn có thể tăng mạnh, vì chính phủ, doanh nghiệp và người dân phải chi rất nhiều tiền để khắc phục hậu quả và khôi phục cơ sở hạ tầng. "Lúc đó, phần chi tiêu tổng thể trong cấu phần của GDP sẽ tăng lên", bà Annalena Baerbock, chủ tịch Đại hội đồng Liên hợp quốc, chỉ ra.
Paula Caballero, giám đốc khu vực Mỹ Latinh tại tổ chức bảo tồn The Nature Conservancy, bổ sung rằng GDP "rất thiển cận", vì nó không phản ánh các tác động lâu dài của tăng trưởng kinh tế đối với tương lai, chẳng hạn như các thiệt hại do biến đổi khí hậu gây ra.
Nếu muốn phát triển kinh tế mang lại lợi ích cho nhiều người nhất có thể và bền vững trong dài hạn, thế giới cần thước đo phản ánh được các yếu tố mà GDP đang bỏ sót.
Cần thêm những chỉ số khác
Trong báo cáo Counting What Counts, các nhà nghiên cứu khuyến nghị các chính phủ bổ sung 31 chỉ số tổng hợp trong các lĩnh vực như quyền con người, hòa bình và sự tôn trọng đối với hành tinh.
Thiết kế: Ngô Hà
Trong đó, 15 chỉ số vốn đã nằm trong các Mục tiêu Phát triển Bền vững mà Liên Hợp Quốc ban hành và áp dụng trong một thập kỷ qua - chẳng hạn, chỉ số "tổng sản phẩm hệ sinh thái" dùng để đo lường giá trị mà thiên nhiên mang lại cho nền kinh tế hay "chỉ số nghèo đa chiều" phản ánh mức độ thiếu thốn của người dân thông qua các tiêu chí như điều kiện nhà ở, tỷ lệ tử vong ở trẻ em và khả năng tiếp cận nước sạch.
Báo cáo cũng kiến nghị thành lập một hội đồng khoa học để xây dựng một hoặc vài chỉ số cốt lõi, giúp gộp các biến số khác nhau thành một tổng thể duy nhất, tương tự cách vận hành của GDP.
"Một phần sức hấp dẫn của GDP là nó tổng hợp rất nhiều thông tin trong một con số và 'dễ hiểu'," Stephen Polasky, nhà kinh tế môi trường tại Đại học Minnesota, nói. Ông cho rằng bất kỳ thước đo mới nào thay thế GDP đều cần đủ đơn giản để những người không phải là chuyên gia cũng có thể nắm bắt.
Bất kỳ nỗ lực nào nhằm tinh giản 31 chỉ số trên thành một vài chỉ số cốt lõi đều cần đến sự đóng góp từ nhiều chuyên ngành khác nhau. Theo quyết sách của ông António Guterres, những người tham gia vào giai đoạn tiếp theo cần nghiên cứu kỹ các kinh nghiệm trước đây - chẳng hạn, Chỉ số phát triển con người (HDI) từng được kỳ vọng lật đổ GDP hơn ba thập kỷ trước.
Tuy nhiên, việc các nhà nghiên cứu xây dựng một chỉ số toàn diện hơn GDP thôi là chưa đủ. Thách thức lớn hơn là làm thế nào để các quốc gia chấp nhận và sử dụng nó.
Thước đo GDP trở nên phổ biến trên toàn cầu như ngày nay một phần vì nó được tích hợp vào Hệ thống Tài khoản Quốc gia (SNA) do Ủy ban Thống kê Liên Hợp Quốc (UNSC) cùng một số tổ chức quốc tế xây dựng và cập nhật. SNA đóng vai trò như một bộ tiêu chuẩn thống kê quốc tế và ảnh hưởng lớn đến cách các cơ quan thống kê quốc gia tổ chức điều tra, thu thập dữ liệu và công bố các chỉ tiêu kinh tế.
Vì vậy, nếu một chỉ số mới muốn đạt được vị thế tương tự GDP, nó cần nhận được sự hậu thuẫn chính thức từ UNSC và được tích hợp vào các chuẩn thống kê quốc tế.
Trang Linh tổng hợp.
---
Tài liệu tham khảo:
Lenharo, M. (2026). Beyond GDP: 31 alternatives to the world’s favourite measure of economic health. Nature, 653(8115), 660–661. https://doi.org/10.1038/d41586-026-01511-x
United Nations. (n.d.). High-Level Expert Group on Beyond GDP | United Nations. https://www.un.org/beyondgdp