Sân khấu ballet bừng sáng trong rạp Garnier Opéra những năm 1890. Vở diễn Người đẹp ngủ trong rừng đi đến hồi cuối. Các vũ công xoay mình trong lớp váy rực rỡ. Má hồng, phấn mắt, nụ cười, tất cả đều rạng ngời, nhưng cũng có gì đó quá đồng bộ, quá hoàn hảo. Máy quay lùi lại. Sân khấu vẫn sáng chói, nhưng giờ đây bị thu nhỏ trong khung hình, đối lập với phần khán phòng chìm trong bóng tối. Ở đó, những quý ông mặc vest trắng đen hiện ra mờ nhòe: gương mặt không rõ, ánh nhìn khó đoán. Họ dường như không chỉ là khán giả.
Ballet từ lâu gắn với vẻ đẹp chuẩn mực và thuần khiết. Nhưng phía sau lịch sử ấy là những câu chuyện ít khi được nhắc đến: những quan hệ quyền lực, những trao đổi thân xác không được gọi tên. Chỉ trong vài chục giây, cảnh mở đầu Louise (2021) đã đặt ra câu hỏi: điều gì nằm ngoài vùng sáng của sân khấu ballet?
Louise là phim hoạt hình về đời sống ngoài vùng sáng của sân khấu ballet. Ảnh: Gobelins
Được thực hiện tại Gobelins Paris, một trong những trường đào tạo hoạt hình danh tiếng của Pháp, Louise là dự án của nhóm 5 đạo diễn trẻ.
Bộ phim hoạt hình 2D dài sáu phút, theo chân Louise, một vũ công trẻ trong đoàn múa. Sau buổi diễn, Louise định rời đi. Nhưng một lời nhắc nợ kéo cô lại, dẫn câu chuyện vào một căn phòng rộng phía sau cánh gà. Nơi đó, những quý ông tụ tập giữa tiếng rượu rót và tiếng cười nói rì rầm. Các vũ công vẫn khoác trên mình trang phục biểu diễn xinh xắn, nhưng đã bắt đầu buông lơi. Không khí của một buổi tiệc riêng tư hiện ra, nơi các vũ công ballet được đưa vào như những món hàng tinh xảo. Ánh sáng ở đây được sử dụng có chủ ý. Những vũ công trò chuyện với nhau trong vùng sáng ấm áp, trong khi ở rìa khung hình, các cặp đôi chìm vào bóng tối, những cử chỉ thân mật trở nên mập mờ. Louise lướt qua tất cả. Dáng người nhỏ bé, gần như lọt thỏm giữa đám đông, nhưng ánh mắt lại sắc và tỉnh táo. Cô không lạ gì không gian này; trái lại, cô hiểu rõ cách nó vận hành.
Louise tìm đến một vị khách quen. Xung quanh, không khí trở nên đặc quánh. Những cử chỉ vốn kín đáo giờ lộ ra công khai: bàn tay đặt lên eo, lướt qua lớp váy, trượt xuống dưới làn vải mỏng. Tiếng cười nói vẫn tiếp tục, nhưng đã đổi sắc. Louise và khách quen rẽ vào một cầu thang tối, tách khỏi đám đông.
Phần lớn câu chuyện của Louise diễn ra trong một căn phòng rộng phía sau cánh gà. Ảnh: Gobelins
Những gì diễn ra sau đó chóng vánh, vô cảm. Không có ân ái thăng hoa, chỉ có nhịp điệu đều đặn của một cuộc trao đổi đã quá quen thuộc. Trên nền hơi thở dồn dập của người đàn ông, máy quay không phô bày thân thể, mà giữ lại ở gương mặt Louise: đồng tử co lại, ánh nhìn rút vào bên trong, như thể cô đang cố tách mình khỏi chính khoảnh khắc ấy.
Louise đem tiền đi trả nợ. Đổi lại, cô nhận một đĩa bánh macaron - nhỏ, tròn, nhiều màu sắc: vàng, xanh, hồng, giống hệt những lớp váy vừa rực rỡ trên sân khấu. Cô cầm một chiếc bánh, đưa lên miệng và cắn.
Câu chuyện của Louise chạm đến một góc khuất của ngành ballet tại Paris cuối thế kỷ XIX, nơi ánh đèn sân khấu che đi một hệ thống vận hành khắc nghiệt phía sau. Đây là một phần lịch sử từng được ghi lại rải rác trong hồi ký, báo chí và các nghiên cứu về nghệ thuật biểu diễn Pháp, từ Scribner’s Magazine cho đến các ghi chép của Bá tước Clément de Maugny. Tuy vậy, cho đến nay, khía cạnh này vẫn hiếm khi được khai thác trực diện trong văn hóa đại chúng.
Các vũ công ballet phần lớn xuất thân từ tầng lớp lao động nghèo. Nhiều gia đình gửi con gái vào đoàn múa với hy vọng chúng có thể kiếm tiền nuôi sống cả nhà. Nhưng phía sau sự hào nhoáng là một quá trình khổ luyện kéo dài, lịch làm việc dày đặc và đồng lương ít ỏi. Vì vậy, những vũ công ballet từng bị gọi bằng cái tên "les petits rats de Paris" (những "con chuột nhỏ" của Paris): nhỏ bé, dễ tổn thương, và luôn phải tìm cách tồn tại.
Trang phục biểu diễn ballet, với những đường cắt táo bạo so với chuẩn mực đương thời, thu hút tầng lớp quý tộc. Những "abonnés" - giới bảo trợ của nhà hát - dùng ảnh hưởng và đặc quyền của mình để tiếp cận, ve vãn các vũ công. Đổi lại, các vũ công mặc nhiên phải đáp lại sự săn đón ấy, bởi phần lớn kinh phí vận hành nhà hát đều phụ thuộc vào tầng lớp tài phiệt này. Một "nhà bảo trợ" quyền lực có thể đưa một vũ công lên vị trí ngôi sao, hoặc loại bỏ cô khỏi sân khấu chỉ bằng một cái gật đầu.
Ban đầu, "le foyer de la danse" được hiểu nôm na là căn phòng tập luyện của các vũ công phía sau sân khấu. Nhưng trong bối cảnh Pháp cuối thế kỷ XIX, nơi này biến thành không gian giao tế giữa các vũ công và những quý ông giàu có. Ở đó, hoạt động bảo trợ nghệ thuật nhiều khi không khác một hình thức mại dâm được hợp thức hóa bằng địa vị và tiền bạc.
Edgar Degas. Le Foyer de la Danse à l'Opéra de la rue Le Peletier, sơn dầu trên vải, 32 × 46 cm, 1872. Nguồn: Wikipedia
Không gian ấy cũng xuất hiện nhiều lần trong tranh của danh họa Edgar Degas (1834-1917), đặc biệt qua tác phẩm Le Foyer de la Danse à l'Opéra de la rue Le Peletier (Phòng tập tại Nhà hát Opera trên phố Le Pelletier). Trong thế giới ballet Paris, ông đóng vai trò như một nhân chứng đặc biệt. Nhờ các mối quan hệ với giới nghệ thuật, ông được phép ra vào hậu trường, quan sát và ghi lại đời sống của các vũ công ballet. Ông không chỉ vẽ lại những khoảnh khắc trên sân khấu, mà cả lúc tập luyện, thay đồ, nghỉ ngơi - khi cơ thể mệt mỏi, căng cứng, và không còn giữ được vẻ hoàn hảo. Những đường cọ mềm mại của trường phái Ấn tượng giữ lại vẻ đẹp thanh thoát, mong manh. Nhưng ở rìa khung hình, các "nhà bảo trợ" thường hiện diện lặng lẽ: những cái nhìn dõi theo, những bóng dáng chờ đợi.
Nhưng Degas không hẳn là một nhân chứng vô can. Ông chứng kiến, ghi lại, và cũng đặt những cơ thể ấy dưới ánh nhìn kiểm soát của chính mình. Một số nhà sử học nghệ thuật như John Richardson gọi ông là "kẻ thù ghét phụ nữ trong một xã hội thù ghét phụ nữ", nhấn mạnh cách ông bị cuốn hút bởi những khoảnh khắc căng thẳng, mệt mỏi, thậm chí đau đớn của các vũ công.
Để nắm bắt được tính kỷ luật và sức nặng thể xác của nghề múa, Degas thường yêu cầu người mẫu giữ nguyên những tư thế khó trong thời gian dài, chịu đựng sự căng cứng và đau nhức của cơ thể. Ông còn gọi họ bằng một cái tên kỳ lạ và có phần hạ thấp: "những con khỉ nhỏ". Ở Degas, rất khó để phân định đâu là sự ám ảnh dành cho vẻ đẹp khổ luyện của ballet, đâu là sự bóc lột những cơ thể mà ông quan sát. Vì thế, những bức tranh của ông cũng mang tính nước đôi: vừa phơi bày một hiện thực nghiệt ngã phía sau sân khấu, vừa có lúc tái tạo chính hiện thực ấy.
Quay lại Louise, những khung hình của bộ phim mang dấu vết rất rõ từ hội họa của Edgar Degas, từ bố cục, ánh sáng cho đến những dáng người bị "bắt lại" giữa chuyển động.
Dự án được khơi nguồn từ một chuyến thăm triển lãm Splendeurs et Misères (Bảo tàng Orsay, tháng 9/2015 đến tháng 1/2016), nơi trưng hàng trăm tác phẩm của Toulouse-Lautrec, Degas, Manet, Picasso, Van Gogh... tái hiện cả thực tại lẫn tưởng tượng của các họa sĩ về thế giới của những người phụ nữ hành nghề mại dâm, trong đó có câu chuyện của những vũ công ballet buộc phải dựa vào nghề này để sinh tồn. Từ điểm xuất phát đó, nhóm đạo diễn tiếp nhận cái nhìn của Degas, đồng thời hiện đại hóa nó qua ánh sáng và nhịp điệu hình ảnh.
Ngôi sao vũ công trên sân khấu (phấn màu, 58 × 42 cm, vẽ vào khoảng năm 1876–1878) - một tác phẩm của Degas được trưng bày tại triển lãm Splendeurs et Misères. Ảnh: Wikimedia
Nhưng Louise đi theo một hướng khác. Bộ phim không phủ nhận cái nhìn của họa sĩ - thường được nhìn từ bên ngoài và được đóng khung trong bố cục mà người họa sĩ nắm quyền định đoạt, nhưng đẩy nó từ bên ngoài vào bên trong. Các vũ công không còn chỉ là những hình thể trong ánh sáng, mà trở thành những con người với nhịp thở, những lựa chọn không trọn vẹn, và khả năng nâng đỡ lẫn nhau. Từ những "nàng thơ" bị cố định trong một tư thế đẹp, họ dần trở thành những chủ thể có nội tâm, và có thể nhìn lại chính thế giới đang nhìn mình.
Sự khác biệt ấy bộc lộ qua những chi tiết rất nhỏ: một cái ôm trong phòng thay đồ, một cái khoác tay khi rời khỏi nhà hát. Khi cánh cửa khép lại, ánh đèn sân khấu tắt đi, các vũ công trở về với những bộ váy đời thường. Trước họ là màn đêm Paris bất định. Ngày mai, vở diễn vẫn tiếp tục. Những vùng sáng - tối sẽ không biến mất. Nhưng ít nhất, họ không hoàn toàn đơn độc.
Khi ánh đèn sân khấu ballet bật lên, ta thường chỉ thấy những cơ thể đang bay: nhẹ, đẹp, hoàn hảo. Louise khiến ta dừng lại lâu hơn một chút, để tự hỏi: mình đang đứng ở đâu khi nhìn họ? Ở khoảng cách an toàn của một khán giả, hay đủ gần để nhận ra những gì ánh sáng không chạm tới?
Và có lẽ, điều khiến bộ phim còn ở lại với người xem sau khi kết thúc không phải là câu chuyện của một thời đã qua. Bởi lẽ, bóng tối của lịch sử ballet chưa hẳn biến mất. Nó chỉ thay hình đổi dạng, len vào những không gian khác, những ngành công nghiệp khác, những ánh đèn khác. Nó ở lại cả trong cách ta nhìn - và trong những khoảng mù mà ta đã quen bỏ qua.
---
Tài liệu tham khảo:
Degas and the Dancers. Vanity Fair. https://www.vanityfair.com/news/2002/10/degas200210
Louise by Constance Bertoux, Camille Bozec, Pauline Guitton, Pauline Mauviere, Mila Monaghan. Zippy Frame. https://www.zippyframes.com/shorts/louise-animation-short-gobelins
Sexual Exploitation Was the Norm for 19th-Century Ballerinas. History. https://www.history.com/articles/sexual-exploitation-was-the-norm-for-19th-century-ballerinas