Trong phiên họp ngày 27/6, Quốc hội đã chính thức thông qua Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo với tỷ lệ 435/438 phiếu thuận (91%).
Luật mở ra các cơ chế mới cho việc chấp nhận rủi ro trong khoa học và khuyến khích đổi mới sáng tạo. Theo đó, các cơ quan, tổ chức, doanh nghiệp, cá nhân tham gia được miễn trừ một số trách nhiệm pháp lý – miễn là họ đã tuân thủ đúng quy trình và không cố ý gian lận.
Bên cạnh đó, Luật đã thay đổi cơ chế tài chính, quản lý tài sản và kết quả nghiên cứu theo hướng chuyển mạnh từ "quản lý chi tiêu" sang "quản trị theo kết quả". Cụ thể, nhà nước sẽ khoán chi theo kết quả cuối cùng, giao quyền sở hữu tài sản và kết quả nghiên cứu cho tổ chức chủ trì ngay khi hình thành, không hoàn trả ngân sách, không tính vào vốn nhà nước. Kết quả nghiên cứu được phép thương mại hóa linh hoạt, lợi nhuận có thể tái đầu tư hoặc dùng để khuyến khích hoạt động sáng tạo.
Đối với hoạt động nghiên cứu và phát triển công nghệ, Luật đề cập những vấn đề như "liêm chính khoa học", "đạo đức nghề nghiệp" và "trách nhiệm phổ biến, lan tỏa tri thức", tạo tiền đề cho các tổ chức, hội ngành, cơ quan quản lý xây dựng những quy định cụ thể về sau.
Ngoài ra, Luật đưa ra một khái niệm mới là "tổng công trình sư", tức các cá nhân có uy tín và năng lực vượt trội, được trao quyền điều phối toàn diện các chương trình, nhiệm vụ khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo chiến lược hoặc có quy mô lớn. Họ có cơ chế đặc biệt về đãi ngộ và quyền chủ động nguồn lực để phát huy tối đa vai trò dẫn dắt chuyên môn trong các chương trình, nhiệm vụ.
Luật cũng mở ra khuôn khổ pháp lý cho "cơ chế thử nghiệm có kiểm soát" (sandbox), cho phép các nhà nghiên cứu và các công ty thử nghiệm những công nghệ, quy trình, giải pháp, sản phẩm, dịch vụ, mô hình kinh doanh mới mà pháp luật chưa có quy định hoặc khác với quy định của pháp luật hiện hành. Mỗi sandbox được duy trì tối đa ba năm.
Điều này nhằm đảm bảo vừa khuyến khích các doanh nghiệp sáng tạo, vừa bảo vệ lợi ích của người sử dụng. Trong trường hợp xảy ra thiệt hại, rủi ro, những bên tham gia sandbox sẽ được miễn trừ một vài trách nhiệm - miễn là họ tuân thủ đúng quy trình của sandbox và có động cơ trong sáng, vì lợi ích chung.
Dựa trên những nguyên tắc khung của sandbox mà Luật đã đặt ra, Chính phủ sẽ ban hành tiêu chí, quy trình đánh giá mức độ tuân thủ của các sandbox cụ thể trong từng lĩnh vực.
Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo có 7 chương, 71 điều, và có hiệu lực thi hành từ ngày 1/10/2025. Tuy nhiên một số điều khoản về cơ chế tài chính sẽ có hiệu lực thi hành sớm hơn, từ ngày 1/7/2025.
Như vậy, trong Kỳ họp thứ 9 của khóa XV, Quốc hội đã thông qua năm luật do Bộ KH&CN đề xuất. Bên cạnh Luật Khoa học, Công nghệ và Đổi mới sáng tạo (sửa đổi), còn có bốn luật khác, bao gồm Luật Công nghiệp Công nghệ số (luật mới), Luật Tiêu chuẩn và Quy chuẩn kỹ thuật (sửa đổi), Luật Chất lượng sản phẩm, hàng hóa (sửa đổi), và Luật Năng lượng nguyên tử (sửa đổi).
Tin đăng KH&PT số 1351 (số 27/2025)
 |
Ngô Hà