Lường trước các nguy cơ chậm tiến độ và đội vốn với điện hạt nhân

Sở hữu bề dày tri thức, kinh nghiệm và nguồn lực dồi dào thường là những điều kiện quan trọng để các quốc gia có thể thực hiện các dự án điện hạt nhân đúng tiến độ. Tuy nhiên, đáng ngạc nhiên là một số dự án điện hạt nhân đình đám như Flamanville 3 (Pháp), Vogtle 3-4 (Mỹ), Hinkley Point C (Anh), hay Olkiluoto 3 (Phần Lan) trong vòng hai thập kỷ gần đây lại không đi theo đúng quỹ đạo thời gian đã vạch sẵn mà rơi vào cảnh đội vốn và trễ tiến độ.

Có thể trễ cả thập kỷ và đội vốn hàng chục tỷ USD

Điều gì xảy ra với các dự án này? Trước hết, Vogtle 3-4 là dự án xây mới hai lò phản ứng theo công nghệ mới nhất hiện nay của Mỹ AP-1000, được dự tính có chi phí khoảng 14 tỷ USD và hoàn thành vào năm 2017. Khi triển khai dự án, những thay đổi so với kế hoạch ban đầu khiến hai lò này trễ hạn tới bảy năm.

Bất cứ chậm trễ nào cũng làm tăng chi phí. Southern Co., công ty mẹ của nhà máy Vogtle, trong một cuộc họp cổ đông vào tháng 4/2023 cho biết, việc trễ thời gian ba tháng vận hành với lò phản ứng số 3 có thể làm tăng thêm chi phí xây dựng lên con số 45 triệu USD.

Như vậy, khi hai lò phản ứng này lần lượt đi vào vận hành vào năm 2023 và 2024, ước tính chi phí đã tăng thành hơn 31 tỷ USD, nghĩa là hơn gấp đôi so với dự tính. Nếu tính cả con số 3,7 tỷ USD mà Westinghouse phải trả cho các chủ đầu tư nhà máy Vogtle sau khi tuyên bố phá sản, tổng kinh phí dành cho Vogtle 3-4 đã gần xấp xỉ 35 tỷ USD [1].

Dự án Flamanville 3 ở Pháp là một ví dụ điển hình khác. Sử dụng công nghệ lò nước áp lực châu Âu EPR-1600, công nghệ thuộc thế hệ III+ được thiết kế để nâng cao công suất, tăng cường tính an toàn và cải thiện hiệu quả nhiên liệu, Flamanville 3 bắt đầu đổ mẻ bê tông đầu tiên vào tháng 12/2007 tại Flamanville, nơi đã vận hành hai lò phản ứng đầu tiên vào năm 1986 và 1987.

Ban đầu, Pháp ước tính chi phí cho lò phản ứng mới này là 3,3 tỷ euro và hy vọng nó sẽ được vận hành thương mại vào năm 2012, sau 54 tháng xây dựng. Vào thời điểm mới khởi công, Pierre Gadonneix, chủ tịch Công ty điện lực Pháp (EDF), tổ chức sở hữu và điều hành Flamanville, tuyên bố "Kinh nghiệm, sở trường chuyên môn và tri thức của đội ngũ EDF, đặc biệt là kỹ năng trong xây dựng và kỹ thuật, sẽ cho phép tiến độ xây dựng đạt được lịch trình đã ấn định".

Nhưng kịch bản lạc quan đó đã không xảy ra. Sau khi mái nhà lò Flamanville 3 được lắp vào tháng 7/2013, thùng lò được lắp đặt vào tháng 1/2014, thì hàng loạt vấn đề xảy ra khiến tới tháng 12/2024, lò phản ứng này mới chính thức được nối lưới điện, nghĩa là muộn tới 12 năm so với dự tính [2].

Hậu quả là chi phí dành cho Flamanville 3 cứ leo thang vượt mọi dự tính. Trước năm 2018, chi phí đã vượt qua mốc dự tính ban đầu, lên con số 10,5 tỷ euro. Năm 2019, EDF cho biết, họ sẽ sử dụng robot để sửa chữa các mối hàn xuyên hệ thống biến hơi nước thành hơi quay turbine theo đề nghị của Cơ quan An toàn hạt nhân Pháp (ASN), khiến chi phí xây dựng tăng thêm 1,5 tỷ USD. Khi ước tính thời gian vận hành vào cuối năm 2022, EDF cho rằng chi phí xây dựng sẽ có thể chạm mốc 12,4 tỷ euro [3]. Cuối cùng, chi phí của Flamanville 3 đội lên thành 13,2 tỷ euro, gấp bốn lần so với dự kiến [2].

Ngoài Flamanville 3, EDF có ba dự án sử dụng công nghệ EPR-1600 ở nước ngoài, một là nhà máy Đài Sơn, Giang Môn (Trung Quốc), hai là Olkiluoto 3 ở Phần Lan và ba là Hinkley Point C ở Anh (hợp tác cùng Tập đoàn năng lượng hạt nhân Trung Quốc CGN). Trong 3 dự án, chỉ có lò phản ứng số 1 của Đài Sơn suôn sẻ đúng tiến độ.

Lò phản ứng ở Olkiluoto, ước tính chi phí ban đầu 3 tỷ euro, đã bị trễ 14 năm với chi phí cuối cùng của dự án là 11 tỷ euro, theo Báo cáo ngành công nghiệp hạt nhân thế giới 2019 [4].

Dự án Hinkley Point C ở Anh, được khởi công vào tháng 3/2017 và lò phản ứng số 1 được dự kiến sẽ vận hành vào năm 2025. Tuy nhiên vô số vấn đề xảy ra khiến mốc vận hành thương mại đã được dời lại đến năm 2030. EDF thừa nhận chi phí cho dự án đã vượt mốc 35 tỷ bảng, gần gấp đôi so với ước tính ban đầu. Tuy nhiên, do dự án vẫn còn chưa kết thúc nên rất có thể, kinh phí còn bị đội cao hơn nữa [5].

Bài học rút ra

"Thời gian trễ của các dự án này khá là dài. Có một điều khá ngạc nhiên là các dự án bị trễ đó đều xảy ra ở những quốc gia có nền công nghiệp điện hạt nhân phát triển", ThS Nguyễn An Trung, Trưởng ban Hợp tác quốc tế (Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam), nhận xét khi nhìn nhận lại bốn dự án lớn của châu Âu và Mỹ.

Làm thế nào để những quốc gia lần đầu đến với điện hạt nhân, trong đó có Việt Nam, tránh được kịch bản trễ tiến độ và đội vốn?

Dĩ nhiên, không phải dự án điện hạt nhân nào cũng diễn ra trong bối cảnh trễ tiến độ và đội kinh phí. "Trên thế giới có hơn 300 dự án điện hạt nhân đã được thực hiện. Phần lớn dự án đúng tiến độ nhưng không ít, hay có thể nói là rất nhiều dự án bị chậm trễ", TS. Lê Văn Hồng, nguyên viện phó Viện Năng lượng nguyên tử Việt Nam, lưu ý.

Việc soi chiếu những dự án bị trễ tiến độ và đội vốn điển hình sẽ đem lại cho những quốc gia đang trên đường đến với điện hạt nhân các bài học kinh nghiệm quý báu và qua đó đánh giá lại kế hoạch chuẩn bị, tránh sai sót và hoàn thiện những khâu yếu nhất. "Có nhiều nguyên nhân ảnh hưởng đến dự án", TS. Lê Văn Hồng cho biết. "Nếu không tính toán, lường trước thì [dự án] luôn luôn bị xem xét và tiến độ sẽ bị kéo dài".

Ở góc nhìn cận cảnh, ông Nguyễn An Trung chỉ ra "các dự án này đều được triển khai ở các thời điểm mà trước đó, cỡ những năm 2000, điện hạt nhân thế giới đều có giai đoạn chững lại, hầu như không có một dự án mới nào được triển khai".

Với Mỹ, Vogtle là dự án đầu tiên triển khai mới sau 30 năm; với Hinkley Point C của Anh là khoảng hơn 20 năm; với Olkiluoto 3 của Phần Lan là hơn 20 năm". Mặc dù các quốc gia này vẫn thường vận hành nhiều nhà máy nhưng khoảng trống thời gian kéo dài không xây nhà máy mới khiến "họ đều thiếu kinh nghiệm quản lý dự án", ThS Nguyễn An Trung nhận xét.

Cũng vì lâu không xây nhà máy mới khiến các quốc gia này, dù không thiếu nhân lực vận hành nhà máy, nhưng lại thiếu nguồn nhân lực để triển khai, xây dựng, lắp đặt các hệ thống điện, chuỗi cung ứng...

Bên cạnh đó, điểm chung lớn nhất của các dự án này là đều sử dụng các thiết kế theo công nghệ mới AP-1000 và EPR-1600. "Các dự án này đều thuộc dạng công nghệ tiên phong "first of a kind" nên gặp nhiều vấn đề, ví dụ bản thân công nghệ EPR triển khai ở Phần Lan là công nghệ thế hệ đầu tiên nên khi đổ mẻ bê tông đầu tiên thì công nghệ chưa hoàn thiện", ThS. Nguyễn An Trung cho biết.

Công nghệ mới và những bài học sự cố hạt nhân trong quá khứ đòi hỏi những điều chỉnh, cập nhật đối với hệ thống pháp lý, hệ thống quản lý, và việc quản lý chuỗi cung ứng vật liệu, thiết bị cho dự án. Đối với các dự án trên, từ kinh nghiệm người làm pháp quy hạt nhân, ThS. Nguyễn An Trung cho biết "trên thực tế, hệ thống đảm bảo chất lượng, trong đó có quy trình đánh giá năng lực các nhà cung ứng và tiêu chí đánh giá sản phẩm cung ứng cho dự án đã được chỉ ra là chưa phù hợp".

Bốn nhóm thách thức

Nhìn toàn cảnh, nếu không lường trước hoặc không đủ năng lực kịp thời ứng phó các thách thức, có thể đến qua nhiều cách khác nhau, thì rất có thể một dự án điện hạt nhân sẽ bị trễ tiến độ. Bất cứ quốc gia nào phát triển điện hạt nhân cũng có thể gặp phải vấn đề này.

Giới chuyên môn thường phân loại các thách thức vào bốn nhóm chính. Nhóm thứ nhất là quy mô lớn và kỹ thuật phức tạp của điện hạt nhân. "Nhiều thành phần, nhiều chi tiết phải tích hợp lại thành một hệ thống hoàn chỉnh như một cơ thể, với độ chính xác cao nên không đơn giản, rất phức tạp", theo lý giải của TS. Lê Văn Hồng, một trong những chuyên gia công nghệ hạt nhân thế hệ đầu của Việt Nam.

Lấy ví dụ đơn cử trường hợp dự án Olkiluoto, theo Bộ Kinh tế và Cơ quan An toàn hạt nhân quốc gia Phần Lan, một chuỗi vấn đề về kỹ thuật và an toàn do quản lý dự án và chất lượng thi công đã gây chậm trễ tiến độ dự án. Những thách thức trong quá trình xây dựng dẫn tới tranh cãi giữa nhà vận hành nhà máy TVO và nhà xây dựng Areva về tình trạng trễ thời gian, cuối cùng khiến Areva bỏ cuộc vào tháng 3/2018 và phải đền bù tài chính cho TVO 450 triệu euro [4].

Yêu cầu về an toàn của các dự án điện hạt nhân rất chặt chẽ và khắt khe. "Đặc biệt sau Fukushima, yêu cầu về an toàn hạt nhân đã được nâng lên rất cao, vì thế một số dự án phải bổ sung thêm thiết kế hoặc các hệ thống an toàn dự phòng nên có thể gây chậm chễ cho tiến độ", TS. Lê Văn Hồng nói.

Quy mô lớn và kỹ thuật phức tạp của điện hạt nhân dẫn tới việc khó quản lý dự án. "Điện hạt nhân cần những thành phần, thiết bị rất đặc thù mà không phải chỗ nào cũng cung cấp được, có thể chỉ có rất ít nơi trên thế giới mới đủ năng lực. Ngoài nhà thầu chính còn có hàng trăm nhà thầu phụ, nhà thầu con, qua đó hình thành một chuỗi cung ứng đa dạng, phức tạp". Giải thích của TS. Lê Văn Hồng đã góp phần phác họa ra một bức tranh quản lý chuỗi cung ứng cho dự án điện hạt nhân đồ sộ và nhiều lớp, đòi hỏi một năng lực quản lý khác biệt. "Nếu quản lý dự án không tốt, không đồng bộ được thì có thể dẫn đến chuệch choạc, gây mâu thuẫn, tranh chấp... giữa chủ đầu tư với nhà thầu, và có thể ảnh hưởng đến tiến độ dự án".

Nhóm thách thức thứ hai là nguồn tài chính cho dự án. "Yêu cầu về tài chính của dự án điện hạt nhân rất lớn. Thường khi đánh giá ban đầu, người ta đều khá lạc quan nên đến khi triển khai dự án thì dễ xảy ra đội vốn mà khi đội vốn thì việc tiếp tục huy động vốn lại rất khó" và sẽ khiến dự án bị trễ, TS. Lê Văn Hồng điểm thêm khó khăn mà các dự án điện hạt nhân cần phải lường trước.

Nhóm thách thức thứ ba liên quan đến pháp luật, chính trị, cũng xuất phát từ bản chất của công nghệ hạt nhân. "Dự án điện hạt nhân gồm rất nhiều công đoạn mà mỗi công đoạn đều có yêu cầu về cấp phép, thường là xem xét đến yếu tố an toàn hạt nhân, môi trường. Các yêu cầu này đều do nhiều cơ quan độc lập khác nhau đánh giá, mà mỗi cơ quan có một đánh giá khác nhau nên dẫn đến làm quá trình cấp phép kéo dài, làm ảnh hưởng đến tiến độ dự án.

Nếu rơi vào cảnh bị trễ tiến độ và đội vốn, một dự án có thể sẽ phải hứng chịu nhiều sức ép và bị chỉ trích từ nhiều phía. TS. Lê Văn Hồng lấy ví dụ về những trường hợp phổ biến ở nước ngoài như sự phản đối của nhiều nhóm xã hội khác nhau và cho rằng "nếu không nhất quán quan điểm thì chính phủ có thể xem xét lại dự án mà xem xét lại thì dự án bị dừng, có thể kéo dài thời gian triển khai".

Nhóm thách thức cuối cùng là những yếu tố rủi ro từ bên ngoài mà chủ đầu tư dự án có thể không kiểm soát được. Theo tổng kết của các chuyên gia, chúng gồm rủi ro địa chính trị khi các dự án có công nghệ, vốn từ nước ngoài dễ bị ảnh hưởng bởi căng thẳng chính trị, lệnh trừng phạt, hoặc thay đổi quan hệ đối tác; rủi ro dịch bệnh, thiên tai như COVID-19 làm đứt gãy chuỗi cung ứng, hạn chế việc di chuyển của chuyên gia; sự cố bất ngờ như phát hiện địa chất nơi không phù hợp, sai sót trong xây dựng buộc phải sửa chữa, gia cố...

Khi nhận diện được những thách thức thường xảy ra đối với một dự án điện hạt nhân và học hỏi kinh nghiệm từ những dự án đi trước, Việt Nam mới có thể đưa ra ước tính phù hợp về thời gian triển khai dự án của mình.

---

Tài liệu tham khảo: