Dường như có một quy tắc bất thành văn trong lĩnh vực xuất bản khoa học hiện nay: hạn chế viết về COVID-19. Tất cả chúng ta đều từng trải qua những ngày tháng dài phải giãn cách xã hội, chỉ có thể ngồi nhà và nhìn ra ngoài. Khi giai đoạn tồi tệ nhất trôi qua, nhiều người chỉ muốn khép lại chương cũ và khóa chặt ký ức.
Nhưng khi làm vậy, chúng ta đồng thời cũng gác lại những bài học đắt giá: các hệ thống tưởng như vững chắc có thể sụp đổ nhanh như thế nào khi gặp cú sốc lớn; những cảnh báo về virus corona suốt hai thập kỷ đã không được chuyển hóa thành sự chuẩn bị tương xứng; và chính những cơ chế mà chúng ta dựa vào để bảo đảm an toàn - chuỗi cung ứng tối ưu hóa, hệ thống y tế tập trung, công nghệ tự động...- lại có thể trở thành giàn giáo nâng đỡ cho một thảm họa tiếp theo.
Điều này đặc biệt đáng lo ngại khi một mối đe dọa khác đang hình thành: cúm gia cầm độc lực cao.
Cúm gia cầm lây truyền từ người sang người: Nguy cơ thấp nhưng vẫn đáng lo
Hiện nay, cúm gia cầm hiếm có khả năng lây truyền bền vững từ người sang người. Nhưng điều đó không có nghĩa là virus này vô hại.
Dịch cúm gia cầm H5 (đặc biệt chủng H5N1) bùng phát mạnh vào năm 2021 và lan rộng ở nhiều châu lục. Ảnh: AP
Kể từ khi dịch cúm gia cầm H5 (đặc biệt chủng H5N1) bùng phát mạnh vào năm 2021 và lan rộng ở nhiều châu lục, 9 triệu con gia cầm đã chết, và hàng trăm triệu con bị tiêu hủy để ngăn chặn đà lây lan. Điều đáng báo động là phạm vi lây nhiễm của virus này đang mở rộng sang các loài động vật có vú. Đến nay, hiện tượng chết hàng loạt đã được ghi nhận ở ít nhất 74 loài động vật có vú, từ hải cẩu voi cho đến gấu Bắc Cực.
Những sự kiện rời rạc này chỉ là một phần trong bức tranh cúm gia cầm đang có nhiều biến động. Việc chăn nuôi gia cầm mật độ cao đã tạo điều kiện cho virus cúm gia cầm lây lan sang các loài khác. Trong hai năm qua, hơn 1.000 đàn bò sữa ở Mỹ đã nhiễm virus cúm gia cầm, thậm chí các mảnh vật chất di truyền của virus còn được phát hiện trong sữa – một con đường lây nhiễm xuyên loài đáng lo ngại. Mỗi lần virus "nhảy" từ loài này sang loài khác đều là một phép thăm dò nhằm tìm kiếm những môi trường sống mới.
Dù vậy, tình trạng cúm gia cầm lây nhiễm sang người vẫn còn hiếm: từ năm 2003 đến nay, thế giới mới ghi nhận 992 ca nhiễm H5N1 ở người, nhưng tỷ lệ tử vong gần 50%. Đáng chú ý, con số này đang có xu hướng tăng lên.
Diễn biến theo khu vực cũng phản ánh mức độ rủi ro khác nhau. Khu vực châu Mỹ ghi nhận 75 trường hợp nhiễm cúm gia cầm kể từ năm 2022; vào tháng 11/2025, Mỹ báo cáo ca tử vong đầu tiên do H5N5 ở một bệnh nhân có bệnh nền. Châu Âu chưa ghi nhận ca nhiễm nào ở người, song Trung tâm Kiểm soát và Phòng ngừa dịch bệnh (CDC) Châu Âu cảnh báo rằng việc virus cúm gia cầm lưu hành rộng rãi ở động vật thúc đẩy nguy cơ lây nhiễm sang người.
Không chỉ H5N1, các nhà khoa học còn đặc biệt quan tâm đến một mối đe dọa tiềm tàng khác. Các nhà nghiên cứu đã chỉ ra sự cần thiết phải tăng cường giám sát đối với virus H9N2 – chủng cúm gia cầm phổ biến thứ hai có khả năng lây truyền từ động vật sang người, chỉ sau H5N1. Kelvin To, nhà vi sinh học lâm sàng tại Đại học Hồng Kông (Trung Quốc), cho biết, virus H9N2 đã trải qua nhiều biến đổi di truyền, tính từ năm 2015. Khi một cá thể động vật đồng thời nhiễm nhiều chủng virus cúm, quá trình tái tổ hợp vật chất di truyền khi virus nhân lên bên trong tế bào có thể tạo ra các biến thể mới, bao gồm những chủng có khả năng thích nghi và lây nhiễm sang người.
Những tín hiệu bị phớt lờ
Theo Nikki Ikani, giáo sư trợ lý về an ninh và tình báo tại Đại học Leiden (Vương quốc Anh), những tín hiệu cảnh báo về cúm gia cầm hiện nay đang bị xem nhẹ.
Ikani thường nghiên cứu về sự vô hiệu hóa của những cảnh báo trước khi thảm họa xảy ra - từ những biến động chính trị-quốc tế bất ngờ làm đảo lộn trật tự, quan hệ và ổn định giữa các quốc gia; những thất bại trong công tác tình báo; đến những sự cố nghiêm trọng trong các hệ thống sản xuất, năng lượng hoặc hạ tầng kỹ thuật... Và cô nhận thấy có một mô thức thường gặp: những người ở tuyến đầu sớm nhận ra dấu hiệu bất thường, nhưng tín hiệu ấy bị mờ đi khi được chuyển lên các cấp cao hơn. Nguyên nhân thì có nhiều: bộ máy quan liêu; cùng một dấu hiệu cảnh báo nhưng được diễn giải khác nhau, thậm chí mâu thuẫn nhau, dẫn đến cảnh báo bị tranh cãi và trì hoãn; hoặc các bài học đắt giá dần bị hệ thống quên lãng.
Nếu coi hệ thống cảnh báo là một chuỗi liên tục từ khi phát hiện đến lúc quyết định thì sự thất bại hiếm khi xảy ra trên toàn cục. Một số mắt xích vẫn hoạt động, nhưng các mắt xích lại mắc kẹt đúng lúc cần thiết nhất - Ikani nhấn mạnh.
Và cô nhận định tình trạng này đang xảy ra với các cảnh báo về cúm gia cầm. Chúng ta hoàn toàn có đủ năng lực kỹ thuật để phát hiện nguy cơ - các bác sĩ thú y, nhà virus học và hệ thống giám sát đang liên tục ghi nhận tín hiệu, giải trình tự hệ gene của các virus và thống kê các đợt bùng phát dịch bệnh - nhưng lại thiếu một hệ thống đủ mạnh để biến tín hiệu sớm thành hành động hiệu quả. Những cơ quan chịu trách nhiệm theo dõi mối đe dọa từ các dịch bệnh mới nổi đang suy yếu - ngân sách bị cắt giảm và nhân sự hao hụt nghiêm trọng.
Khi hệ thống giám sát lơ là
Một nghiên cứu khảo sát 31 quốc gia châu Âu cảnh báo rằng đại dịch COVID-19 đã làm lộ ra một "khoảng trống nghiêm trọng trong công tác chuẩn bị", đồng thời kêu gọi sử dụng các chỉ số tiêu chuẩn và dữ liệu mở làm nền tảng cho mọi ứng phó trong tương lai. Kế hoạch ứng phó tiền đại dịch vừa được Liên minh Châu Âu triển khai là một bước đi tích cực, nhưng không thể khỏa lấp những thiếu hụt trong hoạt động giám sát và ứng phó thường nhật, khiến các quốc gia vẫn dễ gặp rủi ro.
Bên kia Đại Tây Dương, các đợt cắt giảm ngân sách khiến CDC Mỹ lâm vào thế bị động. Giới khoa học Mỹ cảnh báo rằng hoạt động báo cáo của các cơ quan liên bang đã bị chậm lại: Bộ Nông nghiệp Mỹ chia sẻ quá ít dữ liệu di truyền liên quan đến đợt bùng phát dịch ở gia súc và các loài khác, hoặc công bố muộn và dưới những định dạng khó sử dụng. Hệ quả là giới nghiên cứu không thể theo dõi sự tiến hóa hoặc con đường lây lan của virus cúm gia cầm giữa các đàn vật nuôi.
Tại Vương quốc Anh, năng lực giám sát trong nước cũng chịu sức ép tương tự, khi việc tiếp cận nguồn thông tin dịch bệnh từ châu Âu bị thu hẹp và tình trạng thiếu hụt bác sĩ thú y kéo dài làm suy yếu khả năng phát hiện sớm.
Khi tín hiệu cảnh báo mờ dần đi bên trong các cơ quan chức năng, nó cũng bị mờ đi trong nhận thức của công chúng. Và một cảnh báo yếu khó có thể phát tín hiệu đi xa.
Một khảo sát gần đây cho thấy rõ điều này: hầu hết người Mỹ thậm chí không coi cúm gia cầm là mối đe dọa đáng kể. Đáng lo hơn là các triệu chứng nhiễm cúm gia cầm ở người có thể rất nhẹ, dễ bị bỏ qua. Một công nhân trang trại bò sữa đã nhiễm cúm gia cầm hồi đầu năm ngoái với những triệu chứng không khác gì viêm kết mạc thông thường.
Những nguy cơ hiện nay không đồng nghĩa với việc một đại dịch mới đang cận kề. Các cơ quan y tế vẫn nói rằng khó có khả năng bùng phát dịch cúm gia cầm lây từ người sang người. Những chủng virus này hiếm khi cùng lúc vượt qua được rào cản loài, rào cản sinh học và rào cản dịch tễ. Và chúng ta không hoàn toàn bất lực. So với thời điểm trước COVID-19, chúng ta đã chuẩn bị tốt hơn: có các ứng viên vaccine, quy trình ứng phó rõ ràng, và các cơ quan chức năng đã rút ra những bài học đau thương.
Nhưng nguy cơ thấp tức là vẫn có khả năng xảy ra. Và nếu kịch bản ấy xảy ra, hậu quả sẽ rất thảm khốc. Phần lớn chúng ta đều có khả năng miễn dịch nhất định với các chủng cúm mùa, nhưng với H5 thì chưa chắc.
Theo TS. Erin Sorrell, nhà virus học tại Trung tâm An ninh Y tế Johns Hopkins, chúng ta đã tiếp xúc với các chủng cúm mùa và vaccine cúm giúp tạo miễn dịch với các chủng cúm H1 và H3, nhưng chủng H5N1 lại có nhiều điểm khác biệt. "Khả năng miễn dịch của con người với H3 và H1 không đồng nghĩa với việc bảo vệ khỏi nguy cơ nhiễm virus H5", bà lý giải. Một nghiên cứu trên chồn sương của CDC Mỹ cho thấy một phát hiện đáng quan tâm. Trong khi cúm mùa chỉ khiến chồn sương bị ốm yếu thì tất cả chồn sương nhiễm H5N1 đều chết.
Hơn nữa, virus cúm không chỉ nhắm vào những nhóm dễ tổn thương như COVID-19; các đại dịch cúm trước đây từng cướp đi sinh mạng của nhiều người trưởng thành khỏe mạnh. Trong khi đó, giới chuyên môn y tế lại đang bị tấn công, và họ không còn đủ thẩm quyền cần thiết để biến tín hiệu cảnh báo thành hành động.
Nếu chúng ta ngoảnh mặt làm ngơ trước mối đe dọa cúm gia cầm vì sự lơ là, thiếu nguồn lực và thiếu chuẩn bị của các hệ thống, chúng ta có thể lặp lại vết xe đổ. Và khi mối nguy ập đến trong tương lai, không ai có thể biện minh rằng đó là điều bất ngờ.
Thanh An tổng hợp
---
Nguồn:
Bird flu warnings are being ignored. I’ve seen this pattern before. The Conversation, 18/12/2025. https://theconversation.com/bird-flu-warnings-are-being-ignored-ive-seen-this-pattern-before-271765
This ‘minor’ bird flu strain has potential to spark human pandemic. Nature, (27/10/2025). https://www.nature.com/articles/d41586-025-03519-1
Bird flu is rampant in animals. Humans ignore it at our own peril, CNN (11/06/2024). https://edition.cnn.com/2024/06/11/health/bird-flu-animals-humans