Gió đổi chiều
Năm ngoái, khi Zhu Ling tốt nghiệp thạc sĩ tại một trong những đại học hàng đầu Trung Quốc, trước mắt cô là hàng loạt công việc danh giá, lương cao sẵn sàng chờ đón. Thế nhưng cô lại chọn trở thành công chức với mức lương khiêm tốn.
Người trẻ Trung Quốc có khuynh hướng chọn thi công chức hơn là học thêm tấm bằng thạc sĩ. Ảnh: Locies / Pixabay.
Nếu là mười năm trước, Zhu có lẽ đã vào làm ở một tập đoàn đa quốc gia. Những nơi đó trả lương tốt, lại "oách khi làm cho công ty nước ngoài, vì như thế chứng tỏ mình có tầm nhìn quốc tế và có thể đi khắp thế giới", cô kể với tờ The Economist. 5 năm trước, các sinh viên ưu tú nhất còn chen nhau để vào các "ông lớn" công nghệ nội địa như Alibaba, Tencent hay Huawei. Ngoài lương cao, những công ty này còn có văn hóa cởi mở, đề cao tự do suy nghĩ và dường như tôn trọng người trẻ, cô giải thích.
Giờ đây, người trẻ Trung Quốc đang ngẫm lại về lựa chọn của bản thân - đặc biệt ngay từ khi tốt nghiệp cử nhân. Số người đăng ký thi vào chương trình thạc sĩ năm 2026 giảm một phần ba so với năm 2023 - từ 4,7 triệu xuống 3,4 triệu.
Trái lại, số người nộp đơn (và qua vòng kiểm tra lý lịch) để dự thi công chức quốc gia trong giai đoạn 2021-2026 lại tăng hơn hai lần, lên 3,7 triệu, đạt mức cao kỷ lục.
Giới hạn độ tuổi đối với các ứng viên thông thường đã tăng từ 35 lên 38, trong khi giới hạn độ tuổi đối với những người có bằng sau đại học đã được nâng từ 40 lên 43.
Tấm bằng thạc sĩ có giá trị ở chỗ hứa hẹn nâng "vốn con người" (ít nhất trên lý thuyết) hoặc cho phép người ta trì hoãn nghĩa vụ tìm việc trong một thị trường cạnh tranh khốc liệt. Nhưng chiếc ghế công chức mang lại phần thưởng nhanh và rõ ràng hơn, đó là một chỗ làm ổn định - dù có thể đều đều và ít hào nhoáng.
Stella Zhou, 24 tuổi, từng tham gia một "lò luyện thi" công chức. Suốt ba tháng, cô bắt đầu giải đề từ 9 giờ sáng, cày hàng nghìn câu hỏi, và lê về ký túc xá sau 9 giờ tối. "Người tôi ê ẩm vì ngồi cả ngày," cô than.
Nếu thi thạc sĩ đã khó, thi công chức còn khó hơn nhiều. Năm ngoái, khoảng 20% thí sinh thi đậu vào các chương trình thạc sĩ. Còn thi công chức quốc gia năm nay có 38.000 chỉ tiêu, nghĩa là sẽ chỉ có 1% số người dự thi vượt qua bài thi viết và vòng phỏng vấn để được nhận vào làm việc.
Ma, 26 tuổi, đang học thạc sĩ luật, nói 80% lớp của cô chuẩn bị thi công chức. Cô gọi đó là "đấu trường sinh tử". Trớ trêu là bằng thạc sĩ cũng không giúp được bao nhiêu, vì phần lớn vị trí công chức không yêu cầu bằng thạc sĩ.
Các cuộc thi để tuyển chọn nhân tài cho đất nước từ xưa đã vô cùng cạnh tranh. Bức tranh khắc họa một kỳ thi Đình tại Khai Phong, thời nhà Tống, Trung Quốc. Đây là kỳ thi cao cấp nhất trong hệ thống khoa cử phong kiến Trung Quốc, do đích thân hoàng đế tổ chức tại cung điện nhằm tuyển chọn quan lại. Ảnh: Wikipedia
Lựa chọn an toàn của người trẻ
Kỳ thi công chức nổi tiếng là "khó nhằn", với đủ dạng câu hỏi trải rộng từ pháp luật, vật lý, sinh học, chính trị đến tư duy logic/lập luận. Từ năm ngoái, đề thi còn bổ sung thêm một phần về lý luận chính trị.
Một công chức làm việc ở Trung Quốc thường kiếm khoảng 119.700 NDT/năm (khoảng 454 triệu đồng); mức này có thể dao động từ khoảng 58.440 NDT/năm (khoảng 222 triệu đồng) đến 192.000 NDT/năm (730 triệu đồng).
Vì sao người trẻ chấp nhận một cuộc cạnh tranh gay gắt đến vậy để đổi lấy mức lương không cao so với nhân viên ở các doanh nghiệp tư nhân? Câu trả lời nằm ở thị trường việc làm u ám.
Zhu cho biết những người Trung Quốc làm cho doanh nghiệp nước ngoài dần nhận ra trần làm việc - họ hiếm khi tiến xa hơn cấp quản lý trung gian, và khi thị trường xấu đi, họ thường là nhóm bị cắt giảm đầu tiên.
Các hãng công nghệ trong nước vẫn hấp dẫn nhờ mức lương cao, nhưng đi kèm là kiểu làm ăn "bóc lột", cùng văn hóa "996" - làm từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần.
Trong khi đó, công chức được hưởng những phúc lợi đáng kể, như nhà ở được trợ giá mạnh, bảo hiểm y tế, và lương hưu ổn định. Với một số người xuất thân từ thị trấn nhỏ hoặc tỉnh lẻ, công việc nhà nước dù tẻ nhạt vẫn lý tưởng vì có thể đi kèm sự ổn định, khả năng xin cư trú lại các siêu đô thị như Bắc Kinh hay Thượng Hải.
Kết quả là lựa chọn của người trẻ ngày càng nghiêng về phía an toàn. Trước kia, họ thường chê việc nhà nước buồn tẻ. Giờ đây, khi kinh tế chững lại, cái buồn tẻ ấy lại trở thành lựa chọn sáng giá. Stella Zhou, quê Trùng Khánh, từng nhận được mời làm việc với mức lương 300.000 NDT (khoảng 1,14 tỷ đồng)/năm từ JD.com - gã khổng lồ thương mại điện tử - để làm trong bộ phận thu mua, nhưng cô vẫn từ chối để thử vận may thi công chức.
Giai đoạn 2020-2022, khi dịch COVID-19 ảnh hưởng nặng nề đến Trung Quốc, nhiều sinh viên đã đổ xô học cao học như cách né nghĩa vụ tìm việc giữa sóng gió (thạc sĩ ở Trung Quốc thường kéo dài ba năm). Nhưng sau đó, số người thi thạc sĩ bắt đầu giảm. Nhiều người nhận ra việc học lên cao không đảm bảo một mức lương hậu hĩnh trong tương lai.
Hai xu hướng - thi công chức tăng vọt, thi thạc sĩ giảm mạnh - thực chất chỉ là hai mặt của một đồng xu: nền kinh tế đi xuống và mức độ bất định cao.
Tỷ lệ thất nghiệp ở Trung Quốc hiện là 5,1% nếu tính toàn bộ lực lượng lao động, nhưng riêng với nhóm người trẻ 16-24 tuổi (loại trừ sinh viên) thì lên tới 17,3% - một con số rất đáng lo.
Và điều đáng ngại là càng nhiều người trẻ tài năng rời khu vực tư nhân để tìm một ghế an toàn trong bộ máy nhà nước, khu vực tạo tăng trưởng và đổi mới càng thiếu nhân lực, khiến nền kinh tế càng kém năng động.
Nhiều nhà quan sát đánh giá, khi ấy, "sự chắc chắn" mà người trẻ đang tìm kiếm cũng có thể trở thành một yếu tố khiến kinh tế Trung Quốc bất ổn hơn.
Anh Thư tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
China’s graduates face a whole new set of gruelling tests. The Economist.
https://www.economist.com/china/2026/02/05/chinas-graduates-face-a-whole-new-set-of-gruelling-tests
Millions in China cram for civil service exam and the hope of a job for life. The Guardian.
https://www.theguardian.com/world/2025/nov/28/china-civil-service-exam-age-limit-changed
Why more young Chinese want to be civil servants. The Economist.
https://www.economist.com/china/2021/05/13/why-more-young-chinese-want-to-be-civil-servants
Average Civil Servant Salary in China for 2026. World Salaries.
https://worldsalaries.com/average-civil-servant-salary-in-china/