Một thập niên tranh luận về danh phận tài xế công nghệ

Phản đối khởi phát từ chính cái nôi của nền tảng gọi xe

Tiêu biểu là những vụ kiện liên quan đến Uber - nền tảng kết nối vận tải được xem là biểu tượng của kinh tế nền tảng (gig economy - nơi người lao động làm việc theo từng hợp đồng ngắn hạn, ít ổn định và có rất ít quyền lợi lao động). Đây là một trong những doanh nghiệp công nghệ vướng kiện tụng nhiều nhất trên thế giới liên quan đến quyền lợi lao động.

Vụ O’Connor v. Uber là một trong những vụ kiện đầu tiên về quyền lao động của tài xế xe công nghệ. Năm 2013, Douglas O'Connor - tài xế từng lái xe cho Uber, cùng một nhóm tài xế khác đã kiện công ty Uber lên Tòa án Quận Bắc California (Mỹ), khởi đầu cuộc chiến pháp lý kéo dài đến sáu năm. Các tài xế kiện Uber vì phân loại sai tài xế là "nhà thầu độc lập" (independent contractor), trong khi họ phải được coi là nhân viên (employee) và được hưởng nhiều quyền lợi tương ứng. Sau đó một tòa án liên bang Mỹ đã phán quyết các tài xế Uber có thể tham gia kiện tập thể (class action) và vụ kiện có thể đại diện cho khoảng 160.000 tài xế Uber ở California đã làm việc kể từ năm 2009.

Sau nhiều năm tranh tụng, Uber và nhóm nguyên đơn thỏa thuận dàn xếp và công ty này đồng ý trả 20 triệu USD cho các tài xế. Dù kết quả dàn xếp không khiến Uber thay đổi cách phân loại lao động, nhưng nhiều vụ kiện tương tự ở Mỹ và các nước khác đã dựa vào cách lập luận này để tiếp tục yêu cầu tài xế được tính là nhân viên.

Thỏa thuận dàn xếp khép lại một vụ kiện, nhưng không khép lại tranh cãi về cách các nền tảng "né" quan hệ lao động bằng phân loại pháp lý.

Bước ngoặt tòa án Anh gọi tên "người lao động"

Vụ tranh cãi lớn tiếp theo được giới xe công nghệ và nền tảng số trên toàn thế giới dõi theo là vụ kiện Uber BV v Aslam tại Anh năm 2021. Tòa án Anh coi tài xế Uber là người lao động (worker), và họ được hưởng các quyền của người lao động, bao gồm mức lương tối thiểu. Trước đó, Yaseen Aslam và James Farrar là những người đã đưa ứng dụng gọi xe khổng lồ ra tòa án cao nhất nước Anh. Kể từ năm 2015, hai cựu tài xế Uber này liên tục yêu cầu công ty phải đối xử với tài xế như những "người lao động" - một phân loại pháp lý mang lại cho họ nhiều quyền lợi và bảo vệ xã hội hơn so với "nhà thầu độc lập" - trong khi Uber kiên quyết phản đối và theo đuổi vụ việc đến cùng.

Ròng rã sau 6 năm, Tòa án Tối cao Anh đã phán quyết Aslam và Farrar chiến thắng, theo đó công nhận tài xế Uber được hưởng lương tối thiểu, các quy định bảo vệ về thời gian làm việc và chế độ nghỉ phép có lương. Hệ quả là Uber buộc phải điều chỉnh: vào tháng 3, công ty công bố một loạt quyền lợi mới dành cho tài xế, bao gồm kế hoạch hưu trí và thời gian nghỉ phép, đồng thời thậm chí còn xem xét việc triển khai các biện pháp tương tự trên toàn châu Âu.

Nhưng cuộc chiến khi ấy vẫn chưa kết thúc.

"Mặc dù chúng tôi hoan nghênh Uber cuối cùng cũng đã quyết định cam kết trả lương tối thiểu, tiền nghỉ phép và lương hưu, nhưng chúng tôi nhận thấy rằng họ đã đưa ra đề nghị này quá muộn và thiếu sót", Liên đoàn Tài xế và Người giao hàng ứng dụng cho biết trong tuyên bố năm 2021.

Cuộc chiến dai dẳng

Tòa án Tối cao đã phán quyết rằng các tài xế phải được công nhận là người lao động (worker), với các quyền lợi về lương tối thiểu và tiền nghỉ phép được tích lũy trong suốt thời gian làm việc, từ lúc đăng nhập đến khi đăng xuất, trong khi Uber chỉ cam kết để các quyền lợi này được tích lũy từ thời điểm chấp nhận chuyến đi cho đến khi hoàn thành chuyến đi.

Điều này có nghĩa là các tài xế Uber vẫn bị thiệt 40-50% so với cách tính của tòa án đã phán quyết. Chưa kể, tại Vương quốc Anh, có ba hình thức phân loại: self-employed (lao động tự do), employed (nhân viên) và worker (người lao động). Việc được xếp vào nhóm "worker" không đồng nghĩa với việc họ trở thành employee và không được hưởng các quyền lợi cao nhất.

Ngoài ra, nhiều ứng dụng gọi xe hay giao đồ ăn khác như Lyft, DoorDash, Bolt,... cũng là bị đơn trong hàng loạt vụ kiện ở nhiều nước trên thế giới, từ cá nhân đến tập thể.

Đứng ở vùng xám pháp lý, các tài xế từ châu Á đến châu Mỹ đã có vô số các cuộc đình công hay "tắt app" để phản đối chính sách bất công của các nền tảng công nghệ. Các loạt tổng đình công đã được các tài xế Lyft và Uber tại Los Angeles, San Diego và San Francisco (bang California, Mỹ) phối hợp tổ chức vào năm 2019, nhằm phản đối mức thu nhập thấp, thời gian làm việc kéo dài, điều kiện lao động bất lợi và việc thiếu các phúc lợi xã hội. Các cuộc đình công phản đối rầm rộ ở 25 thành phố ngay trước khi các nền tảng IPO trên sàn chứng khoán. Năm 2024, các cuộc đình công lớn lại lặp lại một lần nữa.

"Tài xế không có cách nào để phản kháng trước việc các công ty gig ngày càng cắt chiết khấu nhiều hơn từ tiền cước của hành khách, hoặc để phản đối những quyết định khóa tài khoản bất công khiến chúng tôi mất kế sinh nhai", Ana Barragan - một tài xế gig tại Los Angeles, cho biết trong một tuyên bố. "Chúng tôi đã làm việc nhiều giờ, không được tôn trọng và không có tiếng nói nào - chỉ là sự im lặng ở đầu bên kia của ứng dụng".

Trung Quốc thúc đẩy phúc lợi cho tài xế

Khác với Anh hay Mỹ, Trung Quốc không có một vụ kiện mang tính biểu tượng toàn quốc giữa tài xế xe công nghệ và nền tảng. Thay vào đó là hàng trăm ngàn vụ tranh chấp lẻ tẻ. Đã có ước lượng khoảng 400 nghìn vụ tranh chấp lẻ tẻ người lao động và các nền tảng số của kinh tế gig nói chung, trong đó có tài xế công nghệ.

Tòa án Trung Quốc thường áp dụng cách tiếp cận thực tế: nếu nền tảng kiểm soát chặt chẽ công việc, phân phối đơn hàng, đánh giá và kỷ luật tài xế, thì được coi là hình thành quan hệ lao động, bất kể tên gọi hợp đồng. Song song với xét xử, chính quyền Trung Quốc cũng thúc đẩy các nền tảng mở rộng bảo hiểm và phúc lợi xã hội cho tài xế, coi đây là giải pháp chính sách nhằm giảm xung đột thay vì dựa hoàn toàn vào kiện tụng.

Ở khu vực Đông Nam Á như Việt Nam, Malaysia hay Thái Lan, các vụ kiện liên quan đến tài xế xe công nghệ chủ yếu xoay quanh thu nhập, khóa tài khoản hoặc trách nhiệm dân sự, chứ chưa tạo ra tiền lệ công nhận tài xế là người lao động theo luật lao động. Hiện nay, trong đa số trường hợp, tài xế vẫn được xem là "đối tác" hoặc người lao động tự do, cho thấy pháp luật trong khu vực này chưa theo kịp mô hình kinh tế nền tảng.

Định nghĩa dựa trên mức độ kiểm soát của nền tảng số

Trong nhiều hệ thống pháp luật, tòa án không chỉ dựa vào tên gọi hợp đồng giữa hãng xe công nghệ và tài xế mà đánh giá mối quan hệ thực tế, bao gồm: mức độ kiểm soát của nền tảng (thuật toán phân cuốc, chấm điểm, khóa tài khoản); mức độ phụ thuộc kinh tế của tài xế; quyền tự chủ trong lựa chọn thời gian, giá dịch vụ và khách hàng.

Chính cách tiếp cận này đã dẫn tới những phán quyết rất khác nhau giữa các quốc gia. Một tòa án New Zealand vào tháng 11 năm ngoái đã phán quyết rằng tài xế là nhân viên (employee). Năm 2023, một tòa án Pháp phán quyết Uber phải bồi thường khoảng 17 triệu euro (20,2 triệu USD) cho một nhóm tài xế - những người cho rằng họ đáng lẽ phải được đối xử như nhân viên.

Tuy nhiên, hệ thống pháp lý Mỹ lại thể hiện sự phân hóa rõ rệt. Dù tòa án và chính quyền bang California từng yêu cầu xếp tài xế là người lao động theo luật AB5, nhưng sau đó Proposition 22 - một sáng kiến trưng cầu dân ý do các công ty công nghệ thúc đẩy nhằm phân loại tài xế là nhà thầu độc lập có thêm một số quyền lợi - lại cho phép duy trì mô hình tài xế độc lập với một số quyền lợi tối thiểu. Hệ quả là, dù có rất nhiều vụ kiện, phần lớn tài xế xe công nghệ tại Mỹ vẫn không được coi là người lao động theo nghĩa truyền thống, và các tranh chấp vì vậy chưa có hồi kết..

Từ các vụ kiện này, có thể thấy có các mô hình chính đang tồn tại về cách phân loại lao động cho tài xế: công nhận quyền lao động rõ ràng (Anh), mô hình linh hoạt và thiên về bảo vệ người lao động (Liên minh châu Âu), mô hình dựa vào thực tế mối quan hệ lao động (Trung Quốc), và mô hình coi tài xế là đối tác độc lập (Mỹ, Đông Nam Á). Mỗi mô hình đều phản ánh sự cân bằng khác nhau giữa bảo vệ người lao động và các nền tảng công nghệ.

Dù cuộc tranh luận tìm danh phận cho tài xế vẫn chưa ngã ngũ, nhưng nhìn chung, nhiều quốc gia đều đã nỗ lực tìm giải pháp để tăng quyền lợi cho những người lao động đang làm việc trong một vùng xám về pháp lý như tài xế xe công nghệ.

Đặc biệt, gần đây EU đã xây dựng một chỉ thị riêng - Chỉ thị (EU) 2024/2831 về lao động nền tảng (Platform Work Directive), coi tài xế là người lao động (rebuttable presumption) nếu nền tảng số quản lý và kiểm soát tài xế. Cụ thể ở từng nước có từng quy định chi tiết. Tây Ban Nha ban hành "Luật Grab/Rider" (Riders' Law), thiết lập giả định pháp lý rằng những người giao hàng qua ứng dụng là người lao động và yêu cầu các nền tảng phải công khai thuật toán ảnh hưởng đến điều kiện làm việc. Pháp cũng đã áp dụng luật El Khomri và Luật Định hướng Giao thông (Mobility Orientation Law), cho phép người lao động nền tảng có quyền đình công, thành lập công đoàn và yêu cầu nền tảng chịu trách nhiệm về tai nạn lao động.

Đáng chú ý, Trung Quốc đã ban hành "Ý kiến hướng dẫn về bảo vệ quyền và lợi ích lao động của những người làm việc theo hình thức việc làm mới" vào năm 2021, trong đó, các công ty nền tảng tại Trung Quốc có nghĩa vụ phải tham vấn ý kiến của công đoàn hoặc đại diện người lao động khi xây dựng hoặc sửa đổi các quy tắc làm việc và thuật toán có tác động trực tiếp đến người lao động.

Nhiều doanh nghiệp nền tảng cũng chuyển từ "bác bỏ mối quan hệ lao động" sang "thương lượng". Một số công ty công nghệ đã có động thái hợp tác với công đoàn để cải thiện phúc lợi cho các tài xế. Chẳng hạn, một thỏa thuận mang tính bước ngoặt do Liên đoàn Công nhân Vận tải (Transport Workers’ Union) cùng với Uber Eats và DoorDash - hai dịch vụ giao đồ ăn lớn nhất ở Australia - đệ trình lên Ủy ban Lao động của quốc gia này vào tháng 11 vừa qua có thể giúp các tài xế giao đồ ăn được tăng lương và có điều kiện làm việc tốt hơn. "Lương là vấn đề cực kỳ quan trọng đối với sự an toàn. Nếu bạn bị trả lương thấp, bạn sẽ phải làm việc nhanh và lâu hơn", PGS Michael Rawling (Đại học Công nghệ Sydney, Úc) viết trong bài báo về thỏa thuận này trên The Conversation.

Bài học cho các nền tảng chia sẻ khác

Theo thỏa thuận này, bộ tiêu chuẩn tối thiểu mới dành cho lao động hợp đồng gig (mô hình thị trường lao động dựa trên các công việc ngắn hạn, tạm thời hoặc dự án, thay vì nhân sự toàn thời gian) sẽ bao gồm các bảo vệ pháp lý bắt buộc mới, trong đó có: mức lương tối thiểu "safety net" cho tất cả các loại phương tiện giao hàng, như xe đạp và ôtô; các quy trình giải quyết tranh chấp mới; các cơ chế phản hồi và đối thoại mới; quyền đại diện cho người lao động; và bảo hiểm tai nạn cho những người lao động bị thương.

Đây là một đề xuất "mang tính đột phá trên thế giới". "Điều đó có nghĩa là những người làm việc theo hợp đồng không cần phải được tòa án xác định là nhân viên để được hưởng mức lương tối thiểu và các điều kiện làm việc như vậy", PGS Michael Rawling cho biết. Nếu được Ủy ban phê chuẩn, thỏa thuận này sẽ là một thỏa thuận mang tính lịch sử bởi nó sẽ không chỉ áp dụng cho tài xế của Uber Eats và DoorDash, mà còn là toàn ngành giao đồ ăn. Thỏa thuận này cũng sẽ đặt ra một tiền lệ trong các lĩnh vực khác của "nền kinh tế gig" - từ tài xế gọi xe đến người chăm sóc thuê qua các nền tảng việc làm kỹ thuật số - một trong những lực lượng lao động dễ bị tổn thương và phát triển nhanh nhất ở Australia.

"Hiện nay, có quá nhiều công việc mà người lao động bị phân loại sai. Điều đó đồng nghĩa với việc nhiều người lao động không được đảm bảo mức lương tối thiểu, không có mạng lưới an sinh xã hội, không được hưởng trợ cấp thất nghiệp hay bồi thường tai nạn lao động", Sharon Block - Giám đốc điều hành Trung tâm Lao động và Nền kinh tế Công bằng thuộc Trường Luật Harvard - chia sẻ với tờ AP vào năm 2023 về lao động gig trực tuyến. "Một số bang ở Mỹ đã can thiệp bằng cách yêu cầu nghỉ phép có lương, nhưng nếu bạn không sống ở những bang đó, bạn gần như phải trông chờ vào ‘vận may gặp được ông chủ tốt’" - một điều mà có lẽ khác xa với thực tế khi nhìn vào lịch sử đình công và kiện tụng suốt hơn 10 năm qua.

---

Tài liệu tham khảo:

Uber drivers gain class action status in lawsuit challenging company practices. https://www.theguardian.com/technology/2015/sep/01/uber-drivers-class-action-lawsuit?

Yaseen Aslam and James Farrar, https://www.politico.eu/list/tech-28-class-of-2021-the-ranking/yaseen-aslam-and-james-farrar/

Uber says it will treat UK drivers as workers in wake of Supreme Court ruling, https://techcrunch.com/2021/03/16/uber-says-it-will-treat-uk-drivers-as-workers-in-wake-of-supreme-court-ruling/

Report suggests stringent labor laws to protect gig workers, https://www.chinadaily.com.cn/a/202506/20/WS68550334a310a04af22c77dd.html?

Newsom signs bill giving 800,000 Uber and Lyft drivers in California the right to unionize, https://apnews.com/article/lyft-uber-rideshare-driver-union-california-68c0e55f90b779ae38e315538087d1b3

New Zealand's top court rules that Uber drivers are employees, https://www.reuters.com/business/world-at-work/new-zealands-top-court-rules-that-uber-drivers-are-employees-2025-11-17/

French court orders Uber to pay some $18 mln to drivers, company to appeal, https://www.reuters.com/business/autos-transportation/french-court-orders-uber-pay-some-18-mln-drivers-company-appeal-2023-01-20/

Switzerland: Uber drivers qualify as gainfully employed from a social security perspective, https://insightplus.bakermckenzie.com/bm/employment-compensation/switzerland-uber-drivers-qualify-as-gainfully-employed-from-a-social-security-perspective?

Directive (EU) 2024/2831 of the European Parliament and of the Council of 23 October 2024 on improving working conditions in platform work (Text with EEA relevance), https://eur-lex.europa.eu/eli/dir/2024/2831/oj/eng

What a landmark Uber Eats, DoorDash pay deal could mean for delivery drivers and food costs, https://theconversation.com/what-a-landmark-uber-eats-doordash-pay-deal-could-mean-for-delivery-drivers-and-food-costs-270558

Online gig work is growing rapidly, but workers lack job protections, a World Bank report says, https://apnews.com/article/online-gig-workers-labor-employment-world-bank-40b81a789fd5f0fb366e83f0223d832f

Báo cáo "Đằng sau huyền thoại về ‘đối tác kinh doanh’: Các tài xế xe ôm công nghệ dễ tổn thương ở Việt Nam đang rất cần được pháp luật bảo vệ", Đỗ Hải Hà và cộng sự, 2024.