Từ lâu muỗi đã được xác định là cầu nối lây lan nhiều bệnh nguy hiểm như sốt rét, sốt xuất huyết, Zika hay viêm não Nhật Bản. Khi hút máu từ người hoặc động vật đã mang mầm bệnh, muỗi có thể nhiễm virus và tiếp tục truyền chúng sang những vật chủ khác trong các lần đốt sau.
Điều khiến các nhà khoa học băn khoăn, đó là xu hướng hút máu của muỗi như thế nào, máu của loài nào là món "khoái khẩu" của chúng. Băn khoăn đó không phải ngẫu nhiên, bởi hiểu rõ thói quen hút máu của muỗi giúp các nhà khoa học lần ra đường đi của mầm bệnh trong tự nhiên, đồng thời là nền tảng để xây dựng những biện pháp kiểm soát muỗi hiệu quả và sát với từng loài, từng bối cảnh cụ thể.
Những con muỗi có thể trở thành "cầu nối sinh học", đưa mầm bệnh vượt qua ranh giới giữa các loài. Ảnh: NIAID/Unsplash
Đó là lý do từ năm 2022 đến 2023, nghiên cứu sinh tiến sĩ Đỗ Huy Lộc tại Viện Y học Nhiệt đới Bernhard Nocht, Hamburg, Đức, đã lên đường đến 12 địa điểm rải rác khắp các tỉnh Bắc Bộ, Trung Bộ, Tây Nguyên và Nam Bộ để thực hiện một nghiên cứu khảo sát về muỗi ở ba loại hình sử dụng đất khác nhau - đô thị, nông thôn và rừng.
Anh và các cộng sự sử dụng bẫy muỗi chuyên nghiệp BG-Pro kết hợp với đá khô để thu hút muỗi, rồi phân tích mẫu máu từ muỗi bằng công nghệ mã vạch DNA của gen cytochrome b và 16S rRNA, giúp xác định loài vật chủ mà muỗi hút máu.
Tổng cộng, nhóm của anh đã phân tích thành công 267 mẫu muỗi hút máu, nhận diện được 18 loài động vật có vú và bốn loài chim mà những con muỗi này đã hút máu.
Cụ thể, nhóm cho biết muỗi ở Việt Nam chủ yếu hút máu từ ba loài vật chủ chính, gồm gà (chiếm 44,6%), người (28,1%) và chó (11,6%).
Chìa khóa để giải mã con đường lây lan các mầm bệnh
Đặc biệt, một phát hiện gây bất ngờ là 23% số mẫu muỗi thu được chứa máu của hai loài vật chủ khác nhau, phổ biến nhất là giữa người và gà. Điều này có thể dẫn đến tình trạng lây truyền bệnh giữa các nhóm vật chủ.
Nghiên cứu chỉ xem xét tối đa hai nguồn máu trong cùng một con muỗi. Tuy nhiên, họ lưu ý rằng cả ba loài muỗi phổ biến nhất trong nghiên cứu - Cx. tritaeniorhynchus, Cx. quinquefasciatus và Cx. vishnui - đều hút máu lẫn lộn từ cả ba nhóm vật chủ chính, gồm con người, động vật có vú không phải người và chim. Những con muỗi này do đó có thể trở thành "cầu nối sinh học", đưa mầm bệnh vượt qua ranh giới giữa các loài.
Một ví dụ dễ hình dung là virus viêm não Nhật Bản (JEV) - loại virus do muỗi truyền rất phổ biến ở châu Á. Trong tự nhiên, JEV chủ yếu "chạy vòng" giữa lợn và chim. Con người có thể bị nhiễm khi bị muỗi đốt, nhưng lại không truyền ngược virus cho muỗi, nên được xem là "điểm dừng" của chuỗi lây nhiễm. JEV chủ yếu được lây truyền bởi các loài muỗi thuộc giống Culex, đặc biệt là Cx. tritaeniorhynchus, và hiện nay vẫn là bệnh lưu hành tại Việt Nam.
Tương tự, virus West Nile (WNV) tồn tại chủ yếu trong vòng chim - muỗi và thỉnh thoảng "nhảy" sang các loài động vật có vú, bao gồm cả con người. Dù Việt Nam chưa ghi nhận ca bệnh WNV ở người, nhưng với điều kiện sinh thái phù hợp và sự hiện diện của các loài muỗi có khả năng truyền virus, nguy cơ loại virus này xâm nhập trong tương lai vẫn là điều khiến các nhà khoa học phải dè chừng.
Số lượng máu hỗn hợp cao nhất được ghi nhận ở khu vực rừng (39 mẫu, chiếm 65% tổng số mẫu máu hỗn hợp), đặc biệt tập trung tại khu vực miền Nam và Tây Nguyên. Ngược lại, hiện tượng này hiếm gặp ở đô thị, chỉ ghi nhận 2 mẫu (3%).
Bên cạnh đó, mỗi loài muỗi có sự phân bố riêng biệt. Chẳng hạn Cx. tritaeniorhynchus, loài muỗi phổ biến, chủ yếu xuất hiện ở khu vực rừng, trong khi Cx. quinquefasciatus lại "ưa thích" các khu đô thị đông đúc.
Những kết quả này đã được nhóm nghiên cứu công bố trên tạp chí Acta Tropica.
Hiểu rõ muỗi hút máu ai, như thế nào, là chìa khóa để giải mã con đường lây lan các mầm bệnh trong tự nhiên. Những thông tin tưởng chừng rất "vụn vặt" này lại đóng vai trò then chốt trong việc xây dựng các chiến lược kiểm soát muỗi chính xác và hiệu quả, thay vì áp dụng các biện pháp dàn trải.
---
Nguồn tham khảo:
Host-feeding patterns of mosquitoes across land use types and regions in Vietnam and its implications for mosquito-borne disease transmission, Acta Tropicahttps://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0001706X26000355