Mỹ đối mặt nguy cơ tụt hậu trong cuộc đua xe điện

Thị trường Mỹ chững lại

Mặc dù duy trì lợi nhuận dương ngay cả trong giai đoạn khủng hoảng tài chính toàn cầu 2008, thiên tai động đất và sóng thần Nhật Bản năm 2011, khủng hoảng an toàn từ các đợt thu hồi xe do túi khí Takana lỗi năm 2015–2017 và cả đại dịch Covid-19 năm 2020-2023, hãng sản xuất ô tô Honda của Nhật Bản đã phải lùi bước trước cú sốc mạnh mẽ từ thị trường xe điện ở Mỹ năm nay.

Báo cáo tài chính mới công bố cho quý I/2026 cho biết Honda đã báo cáo khoản lỗ năm đầu tiên - trị giá 2,7 tỷ đô la - kể từ khi niêm yết ở Mỹ hồi năm 1977.

Theo WSJ, Honda ước tính khoản lỗ từ xe điện chiếm 10 tỷ đô la, sau khi hãng từ bỏ kế hoạch xe điện quan trọng của mình tại Mỹ. Do vậy, có thể dự đoán hãng sẽ còn tiếp tục báo lỗ để phân bổ khoản tiền khổng lồ này vào các quý tài chính tiếp theo.

"Môi trường kinh doanh và nhu cầu của khách hàng đã thay đổi vượt quá dự đoán của chúng tôi", Toshihiro Mibe, Giám đốc điều hành của Honda, cho biết trong cuộc họp báo ở Tokyo hôm 14/5. "Chúng tôi đã không phản ứng đủ linh hoạt".

Chỉ cách đây 5 năm, Honda đã chạy đua để bắt kịp Tesla và các đối thủ Trung Quốc như BYD trong việc sản xuất ô tô điện. Công ty cam kết chuyển toàn bộ dòng sản phẩm của mình sang xe điện hoặc xe chạy bằng hydro vào năm 2040, một quyết tâm chuyển đổi mạnh mẽ so với các nhà sản xuất ô tô Nhật Bản đối thủ như Toyota, vốn vẫn thận trọng với xe điện và tiếp tục tập trung vào các mẫu xe hybrid và xe chạy bằng xăng.

Tuy nhiên, đầu năm nay, Honda hủy bỏ kế hoạch sản xuất ba mẫu xe điện dự định bán tại Mỹ. Công ty cũng tạm dừng vô thời hạn kế hoạch cho một dự án tại Canada, vốn để sản xuất xe điện, pin và các vật liệu liên quan nhằm xuất khẩu sang Mỹ và một số thị trường khác.

Ở khía cạnh này, Honda cũng rơi vào tình cảnh giống các hãng xe Mỹ như Ford và General Motors, hay các hãng xe châu Âu như Volkswagen, khi buộc phải hạ giá trị các khoản đầu tư hàng tỷ USD vào xe điện ở Mỹ trong báo cáo tài chính năm 2026. Nissan gần đây đã công bố kế hoạch ngừng sản xuất xe điện tại một cơ sở lắp ráp ở Mỹ.

Theo Reuters, các nhà sản xuất ô tô đã thu hẹp hoặc dừng sản xuất xe điện sau khi chính phủ Mỹ chấm dứt áp dụng khoản ưu đãi thuế 7.500 USD cho người mua xe điện từ mùa thu năm ngoái. Khoản hỗ trợ này tương đương khoảng 11-25% giá xe điện bán ra ở Mỹ, tùy dòng xe bình dân, trung cấp hay cao cấp.

Khi ưu đãi thuế chấm dứt, doanh số bán xe điện theo đó tụt dốc không phanh - có hãng giảm tới 80-95%, chấm dứt chuỗi tăng trưởng kỷ lục kéo dài nhiều năm tại thị trường Mỹ. Bên cạnh đó, thuế quan đối ứng mà Mỹ áp cho các đối tác thương mại toàn cầu đã làm các hãng ô tô giảm lợi nhuận tại thị trường.

Tựu trung, thị trường Mỹ đang chững lại khỏi quá trình chuyển đổi xe điện mà phần lớn thế giới đang đẩy nhanh, ít nhất là trong ngắn hạn.

Thế giới đang tăng tốc

Ở một bức tranh đối lập, nhiều thị trường khác đang tăng tốc triển khai xe điện. Tại Trung Quốc, châu Âu và ngày càng nhiều thị trường mới nổi, ô tô điện hiện chiếm tỷ trọng ngày càng cao trong doanh số bán xe mới.

Năm 2025, thị trường ô tô điện toàn cầu tiếp tục tăng tốc với gần 20,7 triệu xe được bán ra, cao hơn khoảng 20% so với năm trước.

Trung Quốc vẫn là động cơ chính của cuộc đua điện hóa, tiêu thụ 12,9 triệu xe, bỏ xa phần còn lại của thế giới. Tăng trưởng xe điện của Trung Quốc cũng ở mức ấn tượng 16%.

Châu Âu giữ vị trí thứ hai với đà tăng trưởng mạnh (33%). Trong khi đó, các thị trường mới nổi ở châu Á và Nam Mỹ trở thành những điểm sáng mới, với tốc độ tăng trưởng xe điện lên tới 85%.

Trong bối cảnh đó, doanh số xe điện ở Mỹ năm 2025 gần như đi ngang, thậm chí giảm nhẹ gần 2% so với năm trước đó.

Diễn biến này cho thấy quá trình điện hóa giao thông đang tăng tốc nhanh hơn dự báo. Đồng thời, chúng cũng bác bỏ suy nghĩ lâu nay cho rằng xe điện sẽ phải mất rất nhiều thời gian để lan từ những nước giàu có sang các nước nghèo hơn.

Nếu so sánh tỷ trọng ô tô điện trong tổng số xe mới bán ra, các nền kinh tế mới nổi như Việt Nam, Thái Lan và Indonesia có mức thâm nhập thị trường của xe điện rất ấn tượng, lần lượt là 38%, 21% và 15%.

Ngược lại ở Mỹ, con số này chưa đến 10%. Nói cách khác, người Mỹ vẫn ưa chuộng những chiếc ô tô chạy xăng và dầu diesel hơn là xe điện.

Có nhiều lý do giải thích cho việc người Mỹ chưa mặn mà với xe điện, ví dụ như giá cả, chất lượng, mẫu mã, hạ tầng sạc... Tuy nhiên, một trong những tác động quan trọng nhất đến từ bối cảnh pháp lý.

Tổng thống Mỹ Donald Trump tái đắc cử vào năm 2025 đã cố gắng xóa bỏ các dự án trạm sạc xe điện và bãi bỏ các khoản ưu đãi thuế dành cho người mua xe điện. Ông muốn ngành công nghiệp ô tô Mỹ tập trung vào sản xuất những chiếc ô tô xăng tiết kiệm nhiên liệu hơn, thay vì chạy theo xe điện.

Nhưng trên thế giới, chính phủ nhiều quốc gia vẫn kiên định với quá trình chuyển đổi sang xe điện.

Đức đã khởi động một chương trình hỗ trợ tài chính từ 1.500 đến 6.000 euro cho mỗi xe điện, nhắm vào các hộ gia đình có thu nhập thấp và trung bình.

Brazil cung cấp ưu đãi thuế cho các nhà sản xuất xe điện nội địa và hoạt động R&D của họ thông qua một chương trình tên là MOVER.

Nam Phi áp dụng cơ chế cho phép doanh nghiệp khấu trừ thuế tương đương 150% giá trị đầu tư vào sản xuất xe điện và pin từ tháng 3/2026.

Thái Lan đã triển khai hỗ trợ tài chính cùng chính sách giảm thuế tiêu thụ đặc biệt cho xe điện trong vài năm qua, nhưng đi kèm điều kiện bắt buộc về sản xuất nội địa và cam kết xuất khẩu.

Việt Nam cũng thúc đẩy sản xuất xe điện và pin thông qua loạt ưu đãi như giảm thuế tiêu thụ đặc biệt, miễn/giảm lệ phí trước bạ cho người mua xe, cùng các gói ưu đãi đầu tư, thuế thu nhập doanh nghiệp và đất đai đối với việc sản xuất xe điện và pin. VinFast, hãng xe điện nội địa chiếm thị phần lớn nhất hiện nay của Việt Nam, đã đưa ra chính sách hấp dẫn là miễn phí sạc xe điện trên toàn hệ thống đến hết năm 2029, thu hút được đông đảo người quan tâm.

Tại Trung Quốc, bối cảnh có một chút khác biệt. Ngành công nghiệp xe điện nước này đã bước vào giai đoạn trưởng thành về mặt pháp lý. Sau hơn một thập kỷ nhà nước mạnh tay hỗ trợ và đầu tư, giúp các doanh nghiệp nội địa cạnh tranh về giá với các đối thủ toàn cầu, trọng tâm của Bắc Kinh hiện không còn là thúc đẩy tăng trưởng bùng nổ trong nước nữa.

Vì thị trường nội địa dần bão hòa và cạnh tranh ngày càng khốc liệt, các hãng xe Trung Quốc đang đẩy mạnh chiến lược mở rộng xuất khẩu ra toàn cầu. Chính phủ Trung Quốc cũng củng cố định hướng này bằng việc chấm dứt hoàn toàn chính sách miễn thuế cho người mua xe điện, thay vào đó áp dụng mức thuế nhỏ là 5%.

Dù vậy, do đã có đà và người tiêu dùng ngày càng quen thuộc với xe điện, nhu cầu mua sắm xe điện tại Trung Quốc vẫn tiếp tục đi lên.

Hậu quả đối với các nhà sản xuất xe điện ở Mỹ

Sản xuất xe điện chịu ảnh hưởng mạnh mẽ bởi đường cong học tập dốc và lợi thế kinh tế theo quy mô, nghĩa là càng sản xuất nhiều xe điện, công ty càng giỏi hơn trong việc sản xuất nhanh hơn và rẻ hơn.

Các nhà nghiên cứu tại Đại học Tuft (Mỹ) nhận xét trên tờ The Conversation rằng việc giảm sản xuất xe điện của các hãng tại Mỹ có thể trở thành bài toán cạnh tranh công nghiệp.

"Nếu sản xuất và tốc độ phổ cập xe điện tại Mỹ chậm hơn, giá xe có thể neo ở mức cao lâu hơn, quá trình cải tiến pin và phần mềm bị kéo dài, đồng thời làm gia tăng nguy cơ thế hệ giá trị mới của ngành công nghiệp ô tô sẽ được tạo ra ở những quốc gia khác," Kelly Sims Gallagher, Giáo sư về Chính sách Năng lượng và Môi trường thuộc Đại học Tufts, nhận xét.

Mặc dù Tesla vẫn là "đầu tàu" của xe điện Mỹ nhờ việc tận dụng cơ sở hạ tầng, thương hiệu và hai mẫu xe chủ chốt (Model Y/3) để duy trì áp đảo thị phần nội địa, nhưng tốc độ tăng trưởng của hãng cũng đã chậm lại và đối mặt với áp lực giá, cạnh tranh phần mềm và công nghệ pin từ nhiều hãng nước ngoài khác.

Một số ý kiến cho rằng người tiêu dùng Mỹ đơn giản là vẫn chuộng xe xăng và xe hybrid hơn. Số khác chỉ ra các khoản hỗ trợ khổng lồ của nhà nước và tình trạng dư thừa công suất tại Trung Quốc đã gây ra những méo mó thị trường, khiến sự thận trọng của ngành công nghiệp Mỹ là điều dễ hiểu.

Những lo ngại này đáng được cân nhắc, nhưng không đủ để làm lu mờ thực tế cốt lõi là trên phạm vi toàn cầu, doanh số xe điện vẫn đang tăng, và người Mỹ đang ở ngoài xu hướng đó.

Các nhà nghiên cứu của Đại học Tuft nhấn mạnh, để các nhà sản xuất ô tô và người lao động Mỹ cạnh tranh được trên thị trường này, chính phủ cần ngừng chính trị hóa xe điện [1] và bắt đầu quản lý nó như một quá trình chuyển đổi công nghiệp.

Trước tiên, Mỹ cần khôi phục các tiêu chuẩn khí thải mà chính quyền Trump đã bãi bỏ. Những quy định này, được Tổng thống Joe Biden ban hành năm 2024, yêu cầu các hãng xe cải thiện hiệu suất nhiên liệu thêm 2% mỗi năm nhằm giảm tiêu thụ xăng dầu và giảm phát thải khí nhà kính.

Thực tế, các tiêu chuẩn hiệu suất đóng vai trò như một động lực âm thầm nhưng quan trọng cho đầu tư công nghiệp. Khi quy định rõ ràng và ổn định, doanh nghiệp mới dám lập kế hoạch dài hạn, đầu tư công nghệ mới và mở rộng sản xuất.

Sau đó, chính quyền cấp tiểu bang và địa phương cũng như ngành công nghiệp có thể thực hiện những bước đi quan trọng như hỗ trợ người thu nhập thấp mua xe điện, mở rộng mạng lưới trạm sạc, thúc đẩy các đơn hàng mua sắm lớn và đào tạo lao động thích nghi với ngành xe điện.

Nếu không hành động quyết liệt, Mỹ có nguy cơ trở thành kẻ đi theo trong ngành công nghiệp mà chính mình từng định hình.

Quang Duy tổng hợp.

(Theo WSJ, Reuters, The Conversation)

---

Ghi chú:

[1] Theo một số phân tích, chính sách về xe điện tại Mỹ hiện nay đang bị chi phối bởi cảm xúc, tranh cãi chính trị, mâu thuẫn đảng phái. Phe cánh tả (Dân chủ) ủng hộ xe điện vì coi đây là biểu tượng của sự tiến bộ, bảo vệ môi trường, chống biến đổi khí hậu và là lối sống văn minh, hiện đại. Phe cánh hữu (Cộng hòa) phản đối vì cho rằng đây là sự áp đặt của chính phủ, gây hại cho ngành dầu mỏ truyền thống, tước đoạt quyền tự do lựa chọn của người dân và là sản phẩm của giới tinh hoa thành thị.