Nam Phương Hoàng hậu trong ký ức văn hóa Nam Bộ

Trong những ngày qua, đằng sau cuộc tranh luận quanh hình tượng Nam Phương Hoàng hậu và phim "Hoàng hậu cuối cùng" trên mạng xã hội là những cách nhìn rất khác nhau về một nhân vật lịch sử. Có người ca ngợi, có người phủ nhận; có người xem bà như biểu tượng của vẻ đẹp, học vấn và phẩm giá, cũng có người nhìn bà bằng cái nhìn phê phán, thậm chí rất khắt khe, dành cho giai đoạn cuối của triều Nguyễn, một giai đoạn có những biến động lớn lao, thử thách các lựa chọn của những người có một vai trò lịch sử nhất định.

Nhiều người đã nhìn nhận, khen ngợi hay đánh giá, phán xét bà bằng ký ức lịch sử của chính mình, rộng hơn là của thế hệ mình, từ không gian văn hóa mình từng sinh ra và lớn lên. Nhưng muốn hiểu vì sao Nam Phương Hoàng hậu vẫn được nhiều người yêu mến, có lẽ cần nhìn từ không gian văn hóa Nam Bộ, nơi bà sinh ra và cũng là nơi còn lưu giữ đậm nét nhất ký ức về bà và xuất thân của bà- tầng lớp thượng lưu Nam Bộ ngày đó.

Nửa đầu thế kỷ 20 Nam Bộ, vốn là không gian văn hóa mở "tứ hải giai huynh đệ", của những con sông mở ra biển lớn, nay có những thương cảng đông đúc, của những con tàu cập bến từ khắp nơi trên thế giới. Ở đó, truyền thống và hiện đại gặp nhau mỗi ngày. Những ngôi đình, ngôi chùa nằm không xa nhà thờ, trường học kiểu Pháp bên cạnh dãy phố buôn bán của người Hoa. Một xã hội đang chuyển mình, nơi con người sớm tiếp xúc với văn hóa phương Tây nhưng vẫn giữ nếp sống trọng nghĩa tình của miền đất mới.

Trong bối cảnh ấy xuất hiện một tầng lớp thượng lưu Nam Kỳ xuất thân từ đại địa chủ, doanh nhân, những người vừa lưu giữ truyền thống Á Đông trong gia đình và những mối quan hệ xã hội, đồng thời tiếp thu tri thức kinh tế, kỹ thuật hiện đại, tiếp nhận văn hóa phương Tây như Huyện Sĩ, Quách Đàm xuất hiện. Họ đã góp phần định hình diện mạo xã hội Nam Bộ nửa đầu thế kỷ 20.

Ký ức cộng đồng luôn có cách lựa chọn rất riêng. Người Nam Bộ vốn không có truyền thống thần tượng quyền lực, mà thường ghi nhớ rất lâu những hình tượng "trọng nghĩa khinh tài", "trọn tình trọn nghĩa". Những tên tuổi như Huyện Sĩ, Quách Đàm và nhiều người khác luôn được nhắc đến, không phải vì sự giàu có mà vì những gì họ đóng góp cho xã hội: mở chợ, lập phố, xây đình chùa, nhà thờ, làm cầu, đào kênh... sau này là nuôi giấu cán bộ cách mạng, làm từ thiện, cứu trợ... Rất nhiều gia đình Hoa, Việt, Minh Hương, địa chủ, thương nhân... đã góp phần như vậy.

Những con người cụ thể trong suốt hơn ba trăm năm khai phá Nam Bộ, trong đó có những "phú hộ nghĩa hiệp", "điền chủ nhân hậu", "thương gia yêu nước", "mạnh thường quân" xuất hiện khá nhiều trong ký ức địa phương. Văn hóa ấy, cách cộng đồng ghi lại ký ức cộng đồng ấy là chìa khóa để hiểu cách nhiều người Nam Bộ nhìn về Nam Phương Hoàng hậu.

Nam Phương Hoàng hậu là một nhân vật của lịch sử Việt Nam hiện đại. Bà sinh ra ở Gò Công (theo một nghiên cứu mới là Gò Công thuộc Thủ Đức, TPHCM ngày nay), lớn lên trong một gia đình Công giáo giàu có và có ảnh hưởng ở Nam Kỳ, được giáo dục theo chương trình Pháp từ rất sớm, rồi trở thành hoàng hậu duy nhất của triều Nguyễn, hoàng hậu đầu tiên và cũng là cuối cùng trong giai đoạn xã hội Việt Nam có nhiều biến động lớn.

Cuộc đời của bà vừa thuộc về triều đình Huế, vừa thuộc về đại gia đình ở Sài Gòn, lại vừa gắn với quãng đời sinh hoạt ở nước Pháp. Nhưng nơi còn lưu giữ nhiều nhất ký ức và cảm xúc lịch sử về bà, theo tôi là Sài Gòn/Nam Bộ. Vì vậy ký ức cộng đồng đã "đọc" Nam Phương bằng hệ giá trị Nam Bộ, sự yêu mến bà không hoàn toàn xuất phát từ lịch sử triều Nguyễn mà xuất phát từ ký ức văn hóa Nam Bộ.

Sinh ra và lớn lên trong một gia đình tiêu biểu và điển hình của tầng lớp thượng lưu, địa chủ Nam bộ có nhiều đóng góp của cải vật chất cho xã hội, Nam Phương là một trường hợp hội tụ nhiều yếu tố tưởng như đối lập nhưng lại hòa hợp lạ lùng. Nếu bỏ qua chiếc vương miện, bà vẫn là hình mẫu của một phụ nữ Nam Bộ nửa đầu thế kỷ 20: được dạy dỗ nghiêm khắc, giáo dục bài bản, thông thạo ngoại ngữ, tự tin trong môi trường quốc tế và mang theo những giá trị của gia đình, của đức tin và của phép ứng xử kết hợp nhuần nhuyễn Đông - Tây. Chính điều ấy khiến nhiều người miền Nam cảm thấy gần gũi với bà hơn là bởi địa vị Hoàng hậu cao sang.

Trong ký ức của nhiều gia đình Nam Bộ, đặc biệt là giới Công giáo hoặc tầng lớp trung lưu cũ thường dành nhiều thiện cảm đối với Nam Phương Hoàng hậu. Người ta ít kể về vị thế cung đình của bà mà thường kể về cô gái Gò Công học giỏi ở Pháp, tiểu thư nhà giàu nhưng khiêm nhường, về người phụ nữ trọn đạo làm dâu xứ Huế với những phép tắc nghiêm ngặt, về người vợ nền nã chưa từng gây chuyện ghen tuông với ông chồng Hoàng đế đào hoa, về mẹ lặng lẽ nuôi dạy các con sau khi cuộc hôn nhân tan vỡ, không tham gia chính trị, không viết hồi ký để công kích ai, giữ được phẩm giá trong cuộc sống lưu vong...

Chiếc mũ miện chỉ là một phần rất nhỏ trong cuộc đời bà. Điều còn lại trong ký ức nhiều người là hình ảnh một người phụ nữ bước qua những đổi thay lớn của xã hội, của chính cuộc đời mình mà không để mình trở thành trung tâm của những thị phi và ồn ào lịch sử. Có thể có chi tiết trong cuộc đời bà cần được kiểm chứng bằng tư liệu. Nhưng điều đáng chú ý là việc chúng được kể đi kể lại đã làm nên ký ức văn hóa của một cộng đồng.

Nam Phương Hoàng hậu trong ký ức ấy dường như không chỉ được nhớ như một nhân vật của triều Nguyễn. Nhắc đến bà, người ta nhớ Gò Công, nhớ gia đình Huyện Sĩ, nhớ Sài Gòn những năm đầu thế kỷ 20, nhớ những chuyến tàu mà người Nam Bộ bắt đầu vượt biển sang châu Âu, giao lưu với thế giới bằng thương mại, giáo dục và những khát vọng hiện đại hóa.

Nếu nhìn rộng hơn, Nam Bộ đầu thế kỷ 20 đã sản sinh một thế hệ phụ nữ rất đặc biệt. Họ không phải những "nữ anh hùng" theo nghĩa truyền thống, nhưng họ là những người phụ nữ đầu tiên học trường Pháp, biết ngoại ngữ, đi du học, điều hành doanh nghiệp, làm báo, hoạt động xã hội, làm từ thiện... Họ vừa gìn giữ nền nếp gia phong, vừa xuất hiện trong không gian công cộng với tư cách xã hội bình đẳng với nam giới. Nam Phương là một trong số họ. Cho nên, có thể điều khiến nhiều người yêu quý bà không phải vì chiếc vương miện, mà vì bà đại diện cho hình ảnh người phụ nữ Nam Bộ hiện đại: có học thức, có lòng tự trọng, biết ứng xử trong cả không gian Á Đông lẫn phương Tây.

Có thể nhận thấy những cuộc tranh luận trên mạng xã hội về các nhân vật lịch sử đã thể hiện sự "va chạm" giữa những ký ức tập thể khác nhau. Mỗi cộng đồng, mỗi vùng miền, mỗi thế hệ, thậm chí mỗi gia đình đều mang theo một ký ức lịch sử riêng, những biểu tượng văn hóa khác nhau. Vì vậy, thái độ của từng người hay nhóm người hay một cộng đồng không chỉ phản ánh quan điểm đối với nhân vật lịch sử ấy, mà còn phản ánh ký ức văn hóa của chính họ và cộng đồng, phản ánh điều họ muốn gìn giữ là hệ giá trị của cộng đồng mình.