Chúng ta vẫn đùa nhau là "não mẹ bầu". Thực tế điều này có cơ sở khoa học, chỉ là theo cách khác với suy nghĩ thông thường của nhiều người. Năm 2016, TS. Elseline Hoekzem và các cộng sự tại Đại học Leiden, Hà Lan, lần đầu chứng minh rằng việc mang thai có thể làm giảm thể tích chất xám ở một số vùng não. Tuy nhiên, đây có thể là quá trình "tinh chỉnh" chứ không phải là sa sút hay tổn thương. Thay đổi chủ yếu tập trung ở các vùng não liên quan đến khả năng tự nhận thức, nhận thức xã hội và có thể kéo dài từ vài tháng đến hai năm sau sinh. Kết quả nghiên cứu đã được đăng trên tạp chí Nature Neuroscience.
Tiếp tục hướng nghiên cứu này, TS. Elseline Hoekzem, hiện làm việc tại Trung tâm Y tế Đại học Amsterdam, cùng các cộng sự vừa công bố kết quả mới trên tạp chí Nature Communications, chứng minh mỗi lần mang thai đều để lại một dấu ấn riêng trên não bộ người mẹ.
Theo bà, nếu lần mang thai đầu tiên giúp não bộ người phụ nữ chuẩn bị cho vai trò làm mẹ, thì lần mang thai thứ hai tiếp tục tái cấu trúc não bộ để thích nghi với việc chăm sóc nhiều con cùng lúc.
Não bộ người phụ nữ tiếp tục thay đổi ở lần mang thai thứ hai, nhưng theo cách khác hẳn lần đầu. Ảnh: Jonathan Borba / Pexels
Trong nghiên cứu công bố vào tháng trước, nhóm của Hoekzem theo dõi thay đổi não bộ ở 110 phụ nữ - gồm người mang thai lần đầu, người mang thai lần hai và người không có con để làm đối chứng - qua các bản quét não MRI. Trong đó, nhóm phụ nữ mang thai được quét não ở ba thời điểm: trước khi mang thai; 2,5 - 3 tháng sau sinh; và 13-14 tháng sau sinh.
Nhóm tác giả nhận thấy, những thay đổi não do thai kỳ không xảy ra một lần duy nhất (kiểu trước và sau khi có con) mà sẽ tiếp diễn trong những lần mang thai tiếp theo.
Ở lần mang thai đầu, não tập trung tái cấu trúc mạng lưới chế độ mặc định (Default Mode Network). Mạng lưới này chịu trách nhiệm cho đời sống nội tâm gồm tự nhận thức, hồi tưởng, hình dung... và các quá trình xã hội giúp con người hiểu, tương tác và xây dựng mối quan hệ với người khác.
Ở lần mang thai thứ hai, sự thay đổi đó vẫn diễn ra nhưng nhẹ hơn, chỉ theo hướng tinh chỉnh những gì đã có. Tuy nhiên, não bộ lại biến đổi mạnh mẽ ở các mạng lưới não liên quan đến sự chú ý và khả năng phản ứng với các kích thích từ môi trường. Đó là mạng lưới chú ý (Dorsal Attention Network), giúp chủ động bỏ qua những yếu tố gây xao nhãng để tập trung vào những điều quan trọng; mạng lưới cảm giác - vận động (Somatomotor Network), giúp tiếp nhận những tín hiệu xúc chạm, từ đó điều khiển các cử động phù hợp; cùng các dải chất trắng liên quan.
Các nhà nghiên cứu giải thích rằng việc não bộ người mẹ tái cấu trúc trong quá trình mang thai chính là một biểu hiện thích nghi sinh học diệu kỳ với vai trò mới. Khi chỉ có một đứa trẻ, ưu tiên hàng đầu của người mẹ là xây dựng mối quan hệ gắn bó bền chặt. Nhưng khi có đứa con thứ hai, người mẹ cùng lúc phải xử lý nhiều việc hơn. Chẳng hạn, họ vừa phải để mắt tới đứa con lớn đang chạy nhảy, vừa phải phản ứng tức thì với tiếng khóc hay cử động của đứa con nhỏ. Não bộ của người mẹ phải hoạt động cực kỳ linh hoạt để đáp ứng những nhu cầu mới này.
Khám phá của nhóm Hoekzem phản bác hiểu lầm phổ biến rằng mang thai khiến phụ nữ "đãng trí" hay "kém thông minh đi". Rõ ràng, não bộ của người mẹ không sa sút như tình trạng thường gặp ở người già, mà chỉ đang sắp xếp lại cách hoạt động để đáp ứng những ưu tiên mới.
Đặc biệt, khi nhóm nghiên cứu sử dụng thuật toán AI để phân tích dữ liệu quét não, hệ thống có thể xác định đúng khoảng 80% trường hợp một phụ nữ vừa trải qua lần mang thai thứ nhất hay thứ hai chỉ dựa trên những thay đổi về cấu trúc não. Điều này càng củng cố kết luận mỗi lần mang thai đều để lại một dấu ấn riêng trên não bộ.
Nhìn nhận mới về trầm cảm thai kỳ
Nhóm nghiên cứu còn quan sát thấy mối liên hệ giữa những thay đổi về cấu trúc não và trầm cảm chu sinh (trầm cảm trong thai kỳ và sau sinh) ở phụ nữ mang thai lần đầu và lần hai. Ở người lần đầu làm mẹ, mối liên hệ này biểu hiện rõ nhất sau khi sinh. Trong khi đó, ở người mang thai lần hai, nó xuất hiện ngay trong thai kỳ.
Theo nhóm tác giả, phát hiện này giúp cải thiện việc chăm sóc sức khỏe cho các bà mẹ trong tương lai, bao gồm thời điểm và biện pháp phòng ngừa, điều trị trầm cảm.
Hiện mới có rất ít nghiên cứu xem xét ảnh hưởng dài hạn của thai kỳ đối với não bộ người mẹ, dù hầu hết phụ nữ đều trải qua một hoặc nhiều lần mang thai trong đời.
Hiểu được những thay đổi trong não bộ của phụ nữ mang thai không chỉ giúp khoa học tiến xa hơn trong y học sản khoa, mà còn giúp xã hội thêm trân trọng và thấu hiểu những chuyển biến âm thầm nhưng vĩ đại bên trong người mẹ.
Trang Linh tổng hợp
---
Tài liệu tham khảo:
[1] Hoekzema, E., Barba-Müller, E., Pozzobon, C. et al. Pregnancy leads to long-lasting changes in human brain structure. Nat Neurosci 20, 287–296 (2017). https://doi.org/10.1038/nn.4458
[2] Straathof, M., Halmans, S., Pouwels, P.J.W. et al. The effects of a second pregnancy on women’s brain structure and function. Nat Commun 17, 1495 (2026). https://doi.org/10.1038/s41467-026-69370-8
[3] Changes in the brain of women during a second pregnancy | Amsterdam UMC. (n.d.). https://www.amsterdamumc.org/en/research/institutes/amsterdam-neuroscience/news/changes-in-the-brain-of-women-during-a-second-pregnancy