Ngành pin mặt trời Trung Quốc trong cơn khủng hoảng

Trong bối cảnh xung đột giữa Mỹ và Iran làm chao đảo thị trường năng lượng, các doanh nghiệp năng lượng sạch của Trung Quốc - hiện sản xuất hơn 80% lượng pin mặt trời toàn cầu - lẽ ra phải là bên hưởng lợi lớn nhất. Nhưng trên thực tế, họ đang đối mặt với ba bài toán nan giải.

Đầu tiên, nhu cầu pin mặt trời trong nước bắt đầu giảm sau nhiều thập kỷ tăng liên tiếp. Thứ hai, nguồn cung dư thừa nghiêm trọng. Cuối cùng là chủ nghĩa bảo hộ tại các quốc gia khiến Trung Quốc khó xuất khẩu hơn.

Những thách thức này cùng ập đến vào thời điểm tồi tệ nhất. Hầu hết các công ty pin mặt trời Trung Quốc đều bị lỗ từ năm 2024 do cuộc chiến giá cả khốc liệt giữa các doanh nghiệp nội địa. Hơn 40 công ty đã phá sản, bị mua lại hoặc hủy niêm yết chứng khoán trong vòng hai năm qua. Một phần ba lực lượng lao động của 5 công ty lớn nhất bị sa thải, theo Reuters.

Làn sóng tái cơ cấu lớn nhất vẫn còn ở phía trước, khi giá bán của các tấm pin mặt trời Trung Quốc đã tăng trong những tháng gần đây nhưng vẫn thấp hơn chi phí sản xuất trung bình, theo chuyên gia Jessica Jin từ công ty nghiên cứu S&P Global.

Giá cổ phiếu của các nhà sản xuất hàng đầu như LONGi Green Energy Technology, Tongwei, Jingko Solar và Trina Solar đều giảm hơn một nửa so với thời kỳ đỉnh cao cách đây vài năm. Khoản lỗ tổng hợp của các công ty này trong năm 2025 ước tính vượt 45 tỷ USD.

Dư cung, thiếu cầu

Ngành công nghiệp năng lượng mặt trời trên thế giới vốn dĩ tiềm ẩn không ít rủi ro cho các nhà đầu tư. Các loại pin mặt trời nhìn chung không có nhiều khác biệt, và những cải tiến của một nhà sản xuất sẽ nhanh chóng được các đối thủ sao chép. Do đó, doanh nghiệp Trung Quốc thường cố gắng mở rộng quy mô nhanh nhất có thể để chiếm lĩnh thị phần.

Hiện nay, các nhà máy của Trung Quốc có thể sản xuất hơn 1.000 gigawatt (GW) pin mặt trời mỗi năm, vượt xa mức tiêu thụ 600GW pin mặt trời được lắp đặt trên toàn thế giới năm 2025. Trong tương lai, khoảng cách cung - cầu này còn giãn rộng nữa, chuyên gia Jenny Chase từ công ty tư vấn BloombergNEF nói với The Economist. "Đến giờ, chúng ta gần như chẳng còn quốc gia lớn nào chưa phát triển điện mặt ở quy mô lớn nữa."

Trước đây, thị trường nội địa Trung Quốc vẫn là nguồn tiêu thụ lớn nhất. Các mái nhà, sườn đồi và sa mạc ở khắp nơi đều được phủ kín những tấm silicon màu xanh sẫm. Tuy nhiên, tốc độ lắp đặt pin mặt trời những năm gần đây đã vượt quá khả năng hấp thụ của lưới điện. Tháng Một và Hai năm nay, khoảng 9% lượng điện mặt trời của Trung Quốc đã bị lãng phí do không được phát lên lưới, tăng 6% so với cùng kỳ năm ngoái.

Để lưới điện có thể thích ứng với lượng điện mặt trời khổng lồ, Trung Quốc cần đầu tư vào các hệ thống lưu trữ năng lượng (BESS) hoặc đường dây truyền tải mới để đưa điện đến nơi xa hơn có nhu cầu. Bài toán này đòi hỏi những khoản đầu tư lớn cùng các cơ chế thị trường linh hoạt để điều phối điện. Trung Quốc đã bắt tay vào triển khai nhưng sẽ cần thêm thời gian để hoàn thiện.

Theo một hiệp hội ngành, công suất lắp đặt điện mặt trời ở Trung Quốc năm nay có thể giảm từ 24% đến 43% so với năm 2025. BloombergNEF nhận định, mức sụt giảm này đủ để kéo nhu cầu pin mặt trời trên toàn cầu đi xuống trong năm 2026 - lần đầu sau hai thập kỷ.

Trước thực tế nêu trên, các nhà sản xuất trong nước kêu gọi nhau "tự giác" điều chỉnh hoạt động sản xuất để giảm tình trạng dư thừa công suất. Năm ngoái, một số đơn vị cố gắng phối hợp áp dụng hạn ngạch sản xuất và thiết lập mức giá sàn cho các sản phẩm. Tuy nhiên, những cú bắt tay giữa họ dường như khá lỏng. Chỉ vài tuần sau khi ký kết thỏa thuận, một doanh nghiệp đã bị chỉ trích công khai vì phá vỡ cam kết. Sau đó, tháng Một năm nay, giới chức trách bày tỏ lo ngại rằng nhóm doanh nghiệp này có nguy cơ biến tướng thành một liên minh độc quyền (cartel).

Chính phủ Trung Quốc cũng đang quyết liệt tiến trình thanh lọc. Bắc Kinh từng mạnh tay hỗ trợ các nhà sản xuất pin mặt trời bằng mọi hình thức, từ giao đất giá rẻ đến cho vay không lãi suất. Giờ đây, phần lớn chính sách khuyến khích phát triển pin mặt trời đã chấm dứt.

Từ tháng Sáu năm ngoái, các dự án điện mặt trời mới ở Trung Quốc phải bán điện theo giá thị trường, thay vì được hưởng mức giá mua điện cố định (giá FIT) như trước. Tháng Ba năm nay, xuất khẩu pin mặt trời của nước này tăng vọt vì các doanh nghiệp tranh thủ gom hàng xuất đi trước ngày 1/4 – thời điểm chính sách hoàn thuế xuất khẩu chính thức hết hiệu lực. Sau thời điểm này, chi phí xuất khẩu đối với pin mặt trời của Trung Quốc sẽ tăng thêm 9%.

Một số chính quyền địa phương thậm chí bắt đầu yêu cầu các công ty năng lượng mặt trời hoàn trả hàng triệu nhân dân tệ hỗ trợ tài chính. Họ thà để các doanh nghiệp yếu kém phá sản hơn là tiếp sức cho chúng sống lay lắt.

Những thách thức địa chính trị

Trên thế giới, những tấm pin mặt trời giá rẻ của Trung Quốc đang trở thành nạn nhân từ chính thành công của mình. Với sự cạnh tranh ồ ạt bằng giá rẻ, pin mặt trời Trung Quốc làm dấy lên làn sóng bảo hộ thương mại ở cả phương Tây lẫn các quốc gia láng giềng như Ấn Độ.

Từ năm 2022, Mỹ bắt đầu áp đặt các biện pháp hạn chế nghiêm ngặt đối với pin và linh kiện năng lượng mặt trời nhập khẩu từ Trung Quốc; lô hàng nào được thông quan thì phải chịu thuế rất nặng, đến 50%.

Bên cạnh đó, một số nước lo ngại các thiết bị và thành phần trong hệ thống năng lượng do Trung Quốc sản xuất có thể tiềm ẩn rủi ro an ninh. Tháng Năm vừa qua, Liên minh châu Âu (EU) cho biết sẽ từng bước loại bỏ các doanh nghiệp Trung Quốc cung cấp bộ biến tần (inverter) - một thiết bị quan trọng trong hệ thống điện mặt trời - khỏi các dự án do EU tài trợ. Là 'bộ não' chuyển đổi điện một chiều thành điện xoay chiều, các bộ biến tần ngày nay còn là thiết bị thông minh kết nối Internet và có khả năng can thiệp sâu vào hệ thống điện. Do vậy, chúng có thể trở thành một "cửa ngõ" lý tưởng cho các cuộc tấn công mạng nhằm đánh sập lưới điện từ xa, cập nhật mã độc vào hệ thống quản lý điện, hoặc thu thập dữ liệu tình báo kinh tế như mức tiêu thụ điện, thời gian hoạt động của các nhà máy...

Để tránh những trở ngại mang tính chính trị như vậy, một số doanh nghiệp Trung Quốc đang tìm cách chuyển hoạt động sản xuất ra nước ngoài.

Liệu điều gì có thể đưa ngành năng lượng mặt trời Trung Quốc trở lại thời kỳ hoàng kim? Chắc chắn đó sẽ là một cú hích lớn nếu Mỹ, EU, Ấn Độ... dỡ bỏ các rào cản thương mại đối với sản phẩm Trung Quốc. Một phao cứu sinh khác có thể đến từ việc thương mại hóa các công nghệ giúp nâng cao đáng kể hiệu suất của tấm pin mặt trời. Hiện nay, phần lớn các tấm pin chỉ chuyển đổi được khoảng 22-24% lượng ánh sáng mặt trời mà chúng tiếp nhận thành điện năng. Trong khi đó, các loại pin mặt trời tiên tiến hơn, chẳng hạn pin perovskite, có thể nâng tỷ lệ này lên trên 30% và về lý thuyết còn có chi phí sản xuất thấp hơn.

Vấn đề là sẽ có bao nhiêu doanh nghiệp năng lượng mặt trời của Trung Quốc đủ sức trụ vững cho tới ngày những bước đột phá đó trở thành hiện thực.

Phong Du lược dịch.

(Theo The Economist, Reuters, CNBC)