... theo chia sẻ của giáo sư Trần Tuấn Anh, Phó Chủ tịch VAST, trong bài phỏng vấn do cộng tác viên của tuần báo KH&PT thực hiện.
 |
. |
Theo ông, các quy định mới trong Nghị quyết 57 đem lại thay đổi cho VAST ở khía cạnh sắp xếp bộ máy, nguồn lực tài chính, quản lý nguồn nhân lực và hạ tầng cơ sở nghiên cứu như thế nào?
Nghị quyết 57 là một cột mốc chiến lược, thể hiện sự ưu tiên của Đảng đối với khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Nghị quyết không chỉ khẳng định vai trò của khoa học và công nghệ mà còn truyền cảm hứng về niềm tự hào và trách nhiệm cho trí thức và nhà khoa học trong nghiên cứu, đổi mới và đóng góp trực tiếp vào sự phát triển quốc gia. Các cam kết về cơ chế ưu tiên như tăng đầu tư, cải cách hành chính, hỗ trợ các startup đổi mới sáng tạo và thúc đẩy hợp tác giữa các viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp... giúp tạo ra môi trường thuận lợi hơn để đưa các kết quả nghiên cứu thành ứng dụng và sản phẩm thực tiễn cho xã hội. Đặc biệt, việc chấp nhận rủi ro và đầu tư mạo hiểm trong nghiên cứu khoa học sẽ cho phép các nhà khoa học có thể tự tin khám phá các ý tưởng và hướng đi mới.
Đối với VAST, Nghị quyết 57 cung cấp nền tảng chính trị vững chắc để thực hiện các thay đổi cơ bản về cơ cấu tổ chức và cơ chế hoạt động. VAST đã chủ động tái cấu trúc, tinh gọn tổ chức theo hướng liên ngành, giảm gần 40% số lượng đơn vị. Đồng thời, VAST cũng sẽ ưu tiên đầu tư sâu vào khoa học cơ bản và các lĩnh vực trọng điểm như công nghệ vũ trụ, vật liệu mới, trí tuệ nhân tạo và công nghệ sinh học. Về phát triển nguồn nhân lực, VAST tiếp tục thúc đẩy các nhóm nghiên cứu xuất sắc, duy trì chương trình hỗ trợ các nhà nghiên cứu cao cấp và triển khai các chương trình thu hút nhân tài.
Việc giữ được sự cân bằng giữa nghiên cứu cơ bản và nghiên cứu ứng dụng là một vấn đề tinh tế và đòi hỏi tầm nhìn dài hạn nên đặc biệt quan trọng với VAST. Định hướng chính sách chung của VAST trong vấn đề này là gì?
VAST coi nghiên cứu cơ bản là nền tảng tri thức. Lịch sử phát triển công nghệ cốt lõi ngày nay cho thấy vai trò không thể thiếu của nghiên cứu cơ bản. Khoa học cơ bản mở ra các hướng nghiên cứu mới và tiềm năng chưa khai thác. Các công nghệ đột phá hiện nay như bán dẫn, vật liệu mới hay kỹ thuật chỉnh sửa gene... đều bắt nguồn từ những khám phá cơ bản trong vật lý chất rắn, cấu trúc phân tử hay cơ chế tương tác tế bào vật chủ với virus. Bên cạnh khoa học cơ bản, nghiên cứu ứng dụng đóng vai trò quan trọng trong tạo ra công nghệ mới, đổi mới sản phẩm và cải tiến quy trình sản xuất, quản lý.
VAST nghiên cứu phát triển công nghệ mới dựa trên định hướng tập trung, phù hợp với năng lực và nhu cầu quốc gia. Đồng thời, tiếp tục duy trì và đầu tư hệ thống vào các lĩnh vực khoa học cơ bản truyền thống. |
Trong chiến lược phát triển giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến 2045 mà Thủ tướng đã phê duyệt, VAST xác định đến năm 2045 sẽ phát triển mạnh mẽ, hài hòa giữa nghiên cứu cơ bản, nghiên cứu ứng dụng, phát triển công nghệ, đào tạo nhân lực, nuôi dưỡng tài năng khoa học và công nghệ, đồng thời hình thành hệ sinh thái khởi nghiệp quốc gia và khu vực, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ cao.
Bằng chứng cho việc thực hiện chiến lược này, VAST hiện có hai trung tâm khoa học cơ bản về toán học và vật lý, được UNESCO tài trợ, dẫn đầu cả nước về số lượng bài báo quốc tế ISI với gần 2000 bài mỗi năm, nhiều bài được cộng đồng khoa học quốc tế đánh giá cao. Đồng thời, VAST đẩy mạnh nghiên cứu ứng dụng và chuyển giao công nghệ, hướng tới mô hình kết nối nghiên cứu cơ bản với ứng dụng và thương mại hóa, phù hợp với xu hướng phát triển khoa học toàn cầu, nâng cao hiệu quả đầu tư công và đóng góp trực tiếp vào phát triển kinh tế-xã hội.
Làm thế nào để một nhóm nghiên cứu tận dụng các quy định mới để thúc đẩy và tạo ra những thay đổi, đặc biệt là thúc đẩy nghiên cứu và giáo dục trong vật lý thiên văn, một lĩnh vực dẫn đầu trong khoa học tiên tiến ở các nước phát triển, và những thay đổi có thể giúp đảo ngược tình trạng chảy máu chất xám của Việt Nam, như hỗ trợ tốt hơn cho nghiên cứu cơ bản chất lượng cao?
Nghị quyết 57 coi nguồn nhân lực khoa học chất lượng cao là yếu tố quyết định. Hiện nay ba cơ sở đào tạo của VAST đã triển khai đào tạo nhiều ngành khoa học trọng điểm cho phát triển khoa học và công nghệ quốc gia, bao gồm các chương trình hợp tác quốc tế nhằm nâng cao năng lực và chất lượng đào tạo. Đặc biệt, Đại học Khoa học và Công nghệ Hà Nội (USTH) được xây dựng theo mô hình đại học xuất sắc, giảng dạy hoàn toàn bằng tiếng Anh theo hệ thống Bologna chuẩn châu Âu. Điều này góp phần đào tạo thế hệ trẻ cho VAST nói riêng và Việt Nam nói chung, những người có kiến thức và năng lực trong thời kỳ hội nhập quốc tế.
VAST đang triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, từ chương trình sau tiến sĩ, đầu tư cho nhóm nghiên cứu xuất sắc đến cơ chế thu hút các nhà khoa học trẻ có tiềm năng theo chuẩn quốc tế. Hai trung tâm do UNESCO tài trợ về Toán học và Vật lý không chỉ là nơi nghiên cứu cơ bản xuất sắc mà còn là điểm đến của nhiều học giả quốc tế và nhà khoa học Việt Nam từ nước ngoài. Việc kết nối hệ thống đào tạo với chính sách thu hút nhân tài trẻ có thể là động lực khuyến khích giới trẻ học tập và nghiên cứu khoa học, nâng cao chất lượng đào tạo và sử dụng hiệu quả nhân lực, từ đó hạn chế chảy máu chất xám - một vấn đề cấp bách trong phát triển thế hệ nhân lực khoa học ở nhiều quốc gia hiện nay.
Đối với vật lý thiên văn, một lĩnh vực tiềm năng đòi hỏi nỗ lực trí tuệ tập trung, VAST đang thúc đẩy hợp tác với nhiều đối tác quốc tế tại Nhật Bản, Pháp, Nga và các nước khác để đào tạo nhân lực, đầu tư thiết bị chuyên dụng tiên tiến và xây dựng hạ tầng cho nghiên cứu không gian hiện đại. VAST là đơn vị chủ chốt thực hiện Chiến lược Nghiên cứu và Ứng dụng Công nghệ Vũ trụ của Việt Nam. Hiện nay, Trung tâm Vũ trụ Quốc gia Việt Nam (VNSC), thuộc VAST, đang triển khai các dự án hợp tác quốc tế để xây dựng hạ tầng tại Khu Công nghệ cao Hòa Lạc, phát triển vệ tinh nhỏ như LOTUSat-1, và đào tạo nhân lực chất lượng cao trong nghiên cứu, chế tạo và vận hành vệ tinh quan sát Trái đất. Gần đây, VNSC được tái cấu trúc với việc sáp nhập Viện Công nghệ Vũ trụ, giúp tăng cường năng lực nghiên cứu và phát triển trong vật lý thiên văn nói riêng và công nghệ vũ trụ nói chung. Cùng với các chương trình đào tạo tiến sĩ tại Học viện Khoa học và Công nghệ (GUST) và USTH liên quan đến lĩnh vực này, đây sẽ là hướng đi bền vững để phát triển nhóm nhà khoa học chất lượng cao, góp phần giải quyết vấn đề chảy máu chất xám.
Chúng tôi ngạc nhiên trước sự chú ý lớn dành cho các vấn đề công nghệ thông tin thời thượng như AI. Chúng tôi lo ngại đến việc hỗ trợ quá mức có thể với các sáng kiến này mà không đánh giá được liệu chúng có phù hợp với nhu cầu của đất nước hay không? Đặc biệt, có thể có lo ngại là các dự án không đáng ưu tiên cao nếu tác động của chúng chưa được nghiên cứu kỹ lưỡng, hoặc có thể được phê duyệt quá nhanh. Ông có thể bình luận không?
Trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn và chuyển đổi số là xu hướng toàn cầu không thể tránh khỏi và nằm trong các ưu tiên của Nghị quyết 57. VAST nghiên cứu phát triển công nghệ mới dựa trên định hướng tập trung, phù hợp với năng lực và nhu cầu quốc gia. VAST hiện triển khai các hướng nghiên cứu AI phục vụ các nhiệm vụ khoa học như điều khiển vệ tinh, xử lý hình ảnh viễn thám, dự đoán động đất, phân tích dữ liệu sinh học và hỗ trợ xác định hài cốt liệt sĩ qua DNA. Đồng thời, tiếp tục duy trì và đầu tư hệ thống vào các lĩnh vực khoa học cơ bản truyền thống như Khoa học Trái Đất, khoa học vật liệu, hóa học và sinh học biển. Điều này bao gồm hàng trăm dự án và chương trình khoa học, mang lại gần hai nghìn bài báo quốc tế mỗi năm, cùng hàng nghìn mẫu vật, hợp chất sinh học và hàng chục loài động thực vật mới được phát hiện mỗi năm. Chúng tôi tin rằng sự kết hợp cân bằng giữa công nghệ hiện đại và khoa học cơ bản truyền thống sẽ tạo ra giá trị bền vững.
Vậy theo ông, những thách thức lớn mà VAST đang đối mặt khi áp dụng các quy định mới là gì?
Thách thức chính mà VAST hiện đối mặt trong việc thúc đẩy nghiên cứu và đào tạo khoa học công nghệ, cũng như triển khai Nghị quyết 57, là sự suy giảm nguồn nhân lực khoa học và công nghệ. Đây cũng là vấn đề toàn cầu, khi số lượng sinh viên đăng ký học các ngành khoa học tại đại học đang giảm. Ngoài ra, điều kiện làm việc tại các viện nghiên cứu, dù đã cải thiện nhiều nhưng vẫn chưa đủ cạnh tranh để thu hút nhân tài. Các cơ chế tài chính cũng còn nhiều rào cản cần được tháo gỡ dần.
Với các chính sách đột phá trong Nghị quyết 57, Nghị quyết 59 của Bộ Chính trị và Nghị quyết số 193/2025/QH15 của Quốc hội về thử nghiệm một số cơ chế, chính sách đặc thù để phát triển đột phá khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, chúng tôi tin rằng các khó khăn, trở ngại trên sẽ được giải quyết dần. Điều này sẽ tạo bệ phóng để thúc đẩy nghiên cứu khoa học và phát triển công nghệ, đồng thời khuyến khích và hỗ trợ đào tạo nhân lực chất lượng cao tại VAST.
Bài đăng KH&PT số 1357 (số 33/2025)
PGS. TS. Phạm Ngọc Điệp và TS. Phạm Tuyết Nhung thực hiện