Trước khi tiếp xúc với phương Tây, chế độ hôn nhân một vợ một chồng không phải là chuẩn mực xã hội ở hầu hết thế giới phương Đông, dù là Hồi giáo hay chịu ảnh hưởng Trung Hoa. Ngày nay, yêu cầu chung thủy trong quan hệ hôn nhân cơ bản đã được pháp điển hóa ở hầu khắp thế giới - chế độ hôn nhân một vợ một chồng được coi là văn minh tiến bộ, và với nhiều xã hội là chuyện mặc định.
Giống như mọi thiết chế khác của con người, hôn nhân một vợ một chồng có nguồn gốc xã hội của nó.
Vai trò của Giáo hội Công giáo với gia đình hạt nhân
Vào khoảng năm 597, Giáo hoàng Gregory I cử một đoàn truyền giáo đến Anh để cải đạo cho vị vua người Anglo-Saxon của xứ Kent cùng thần dân của ông ta. Người dẫn đầu phái đoàn, tu sĩ Augustine, được lệnh phải làm sao để các tín hữu mới tuân theo hôn nhân do Giáo hội chuẩn thuận. Điều đó đồng nghĩa dẹp bỏ những tập tục ngoại giáo như đa thê, hôn nhân sắp đặt (hôn nhân Kitô giáo trên nguyên tắc phải dựa trên sự tự nguyện, do đó mới có câu thề nguyền đám cưới "Con đồng ý"), và trên hết là hôn nhân cận huyết.
Mệnh lệnh của Giáo hoàng với Augustine, được lưu lại qua những lá thư còn tới ngày nay, là dấu mốc quan trọng trong quá trình kéo dài nhiều thế kỷ - bắt đầu ít nhất từ thế kỷ IV - qua đó Giáo hội Công giáo từng bước mở rộng và siết chặt các quy định về việc ai được phép kết hôn với ai. Những quy định này không chỉ giới hạn hôn nhân giữa những người có quan hệ huyết thống mà còn mở rộng sang quan hệ thông gia và quan hệ thiêng liêng (được hình thành qua các nghi thức tôn giáo như Rửa tội), góp phần định hình thiết chế hôn nhân ở châu Âu thời Trung Cổ và để lại ảnh hưởng lâu dài đến quan niệm về hôn nhân hiện đại.
Tranh "The Lovers" (1928) của Rene Magritte. Nguồn: Wikicommons
Một ví dụ đáng chú ý về mức độ khắt khe của hệ thống quy định này: phải đến khi Bộ Giáo luật mới do Giáo hoàng John Paul II ban hành có hiệu lực vào năm 1983, anh chị em họ đời thứ hai mới không còn thuộc diện bị cấm kết hôn theo giáo luật Công giáo.
Tác giả Joseph Henrich đã đặt câu chuyện trên vào vị trí trung tâm trong cuốn sách đầy tham vọng của ông, The WEIRDest People in the World: How the West Became Psychologically Peculiar and Particularly Prosperous (2020). Qua cuốn sách, Henrich muốn tìm hiểu những yếu tố đã tạo nên kiểu xã hội phương Tây - một xã hội vừa khác biệt về tâm lý, vừa đạt được mức độ thịnh vượng đặc biệt.
Ông đặt nền móng cho lý thuyết của mình trên một thực tế căn bản của lịch sử loài người rằng quan hệ thân tộc là một trong những thiết chế lâu đời và nền tảng nhất của nhân loại. Quan hệ thân tộc không chỉ dựa trên huyết thống và tình cảm gia đình, mà còn được định hình bởi các quy tắc xã hội về hôn nhân - ai được kết hôn với ai, được có bao nhiêu người phối ngẫu và những ai được xem là họ hàng.
Theo Henrich, trong phần lớn lịch sử nhân loại, hôn nhân thường gắn với mạng lưới thân tộc sẵn có - điều ông khái quát bằng thuật ngữ "hôn nhân anh em họ" (cousin marriage). Những cuộc hôn nhân như vậy góp phần củng cố các mối liên kết giữa những người cùng huyết thống, qua đó duy trì và thắt chặt cấu trúc gia đình, dòng họ và thị tộc. Cho đến thời cận đại, hôn nhân giữa những người có quan hệ họ hàng, chẳng hạn anh chị em họ đời thứ nhất, vẫn là tập quán phổ biến ở một số xã hội phương Đông lẫn phương Tây.
Chế độ dòng dõi đơn hệ - thường là dòng dõi phụ hệ - giúp củng cố các gia tộc, tạo điều kiện tích lũy và chuyển giao tài sản qua nhiều thế hệ. Những thiết chế quy mô và phức tạp hơn, như chính quyền, quân đội và tôn giáo, cũng phát triển từ các thiết chế dựa trên quan hệ thân tộc. Khi các gia đình mở rộng thành bộ lạc, các cộng đồng tù trưởng rồi vương quốc, xã hội không hoàn toàn đoạn tuyệt với quá khứ; trái lại, những hình thức tổ chức mới và phức tạp hơn được xây dựng chồng lên các quan hệ thân tộc, hôn nhân và dòng dõi vốn có.
Giáo hội Công giáo đã thay đổi tất cả những điều đó khi tìm cách giải thể các xã hội dựa trên quan hệ thân tộc bằng điều mà Henrich gọi là "Chương trình Hôn nhân và Gia đình" (Marriage and Family Program - MFP). Sự kiên quyết của Kitô giáo trong việc áp đặt chế độ một vợ một chồng đã góp phần chia tách các đại gia đình thành những gia đình hạt nhân.
Giáo hội làm suy yếu sự gắn bó giữa con người với dòng họ, đồng thời hướng họ đến một cộng đồng rộng lớn hơn là Giáo hội. Thay vì trước hết xem mình là thành viên của một dòng họ, con người ngày càng được khuyến khích xem mình là thành viên của cộng đồng Kitô giáo và hướng về Giáo hội như một thiết chế có thẩm quyền cao hơn.
Để đảm bảo điều đó, Giáo hội áp dụng những quy định hôn nhân rất nghiêm ngặt. Các hành vi vi phạm có thể bị xử lý bằng cách từ chối cho rước lễ, rút phép thông công; con cái sinh ra từ những cuộc hôn nhân không được Giáo hội công nhận bị coi là con ngoài giá thú và mất quyền thừa kế.
Tranh "Đám cưới của Stephen Beckingham and Mary Cox" (1729), của William Hogarth. Nguồn: Wikiart
Từ nhà thờ đến tòa thị chính
Cùng với quá trình thế tục hóa và sự mở rộng quyền lực của nhà nước hiện đại, quyền định đoạt và quản lý hôn nhân dần chuyển từ các thiết chế tôn giáo sang các cơ quan dân sự. Trong khi nhiều thay đổi đã diễn ra về hình thức quản lý, nhưng nhiều bất cập về mặt xã hội của thiết chế hôn nhân vẫn rất chậm được điều chỉnh.
Trong xã hội hiện đại, khi công nhận và quản lý hôn nhân, nhà nước thực hiện ba chức năng cơ bản - định nghĩa, chứng thực và điều chỉnh. Mỗi chức năng ấy đều kéo theo những hệ quả sâu rộng đối với đời sống xã hội. Chỉ xin lấy một ví dụ về bình đẳng giới: ở một đất nước được xem là văn minh, tiến bộ như nước Anh, phải đến năm 1991, luật pháp mới chính thức bác bỏ quan niệm rằng người chồng được miễn trách nhiệm hình sự khi cưỡng ép vợ quan hệ tình dục. Trước đó, luật pháp Anh về cơ bản không thừa nhận tội hiếp dâm trong hôn nhân. Nhìn rộng ra lịch sử, phụ nữ đã kết hôn ở nhiều xã hội và nhiều thời kỳ, kể cả hiện nay, vẫn bị hạn chế những quyền pháp lý cơ bản - quyền đối với con cái, quyền sở hữu và định đoạt tài sản độc lập với chồng, quyền được pháp luật bảo vệ trước bạo lực gia đình và quyền bình đẳng trong ly hôn.
Không bất ngờ khi thiết chế hôn nhân với nhiều quy định thiên vị quyền của nam giới đã bị nhiều nhà tư tưởng, nhà hoạt động nữ quyền phê phán. Năm 1869, trong tác phẩm The Subjection of Women (Sự nô dịch hóa phụ nữ), triết gia John Stuart Mill gọi hôn nhân là "hình thức nô lệ duy nhất còn tồn tại trong luật pháp của chúng ta". Nhà tư tưởng Emma Goldman, trong tiểu luận Marriage and Love (1911), ví hôn nhân như một hợp đồng bảo hiểm mà người phụ nữ phải trả phí bằng "tên tuổi, sự riêng tư, lòng tự trọng và chính cuộc đời mình". Còn trong Sexual Politics (1970), nhà hoạt động Kate Millett khẳng định, "Thiết chế chủ chốt của chế độ gia trưởng chính là gia đình".
Tuy nhiên, không thể quy toàn bộ bất bình đẳng giới cho hôn nhân, cũng như xem chế độ một vợ một chồng chỉ là một thiết chế phục vụ sự thống trị của nam giới. Nó góp phần hạn chế đặc quyền đa thê của đàn ông và đặt ra nguyên tắc chung về quan hệ hôn nhân giữa hai giới. Nhưng việc luật hóa chế độ một vợ một chồng không đồng nghĩa với việc các quan hệ tình cảm và tình dục ngoài hôn nhân biến mất. Trên thực tế, ngoại tình vẫn xảy ra ở mọi tầng lớp xã hội. Những bê bối liên quan đến Bill Clinton, Newt Gingrich, Jesse Jackson, Mark Sanford, Tiger Woods, và gần đây là Jensen Huang cho thấy ngay cả những người có nhiều thứ để mất về danh tiếng và sự nghiệp cũng không nằm ngoài thực tế ấy.
Hôn nhân xã hội và bản năng tình dục
Khi ngoại tình xảy ra - và nó xảy ra khá thường xuyên - thực chất là con người đang hành xử như những kẻ đa thê (nếu là nam) hoặc đa phu (nếu là nữ), trong một bối cảnh được định nghĩa về mặt văn hóa, xã hội, và luật pháp, là chế độ một vợ một chồng, nói cách khác, quan hệ tình cảm và tình dục được kỳ vọng phải mang tính độc quyền.
Nhóm các nhà nghiên cứu tình dục tiên phong nổi tiếng do tiến sĩ người Mỹ Alfred Kinsey (1894-1956) dẫn đầu chỉ ra, "Hầu hết nam giới có thể hiểu ngay vì sao nhiều đàn ông muốn quan hệ tình dục ngoài hôn nhân. Dù nhiều người kiềm chế vì cho rằng hành vi ấy không thể chấp nhận được về mặt đạo đức hoặc không được xã hội tán thành, ngay cả những người tiết chế như vậy thường vẫn hiểu rằng sự đa dạng tình dục, những hoàn cảnh mới và bạn tình mới có thể đem lại những thỏa mãn mà việc quan hệ tình dục kéo dài nhiều năm với một người duy nhất không còn mang lại. [...] Ngược lại, nhiều phụ nữ khó hiểu vì sao một người đàn ông đang có cuộc hôn nhân hạnh phúc lại muốn quan hệ tình dục với bất kỳ người phụ nữ nào khác ngoài vợ mình."
Các nhà sinh học từ lâu đã biết rằng chế độ một vợ một chồng khá hiếm trong thế giới động vật, đặc biệt ở các loài động vật có vú gần gũi với con người. Một ví dụ điển hình thường được dẫn ra: trong nỗ lực kiểm soát số lượng chim sáo đen ở Colorado (Mỹ) vào những năm 1970 mà không phải giết chúng, một số lượng đáng kể chim trống có lãnh thổ riêng được phẫu thuật triệt sản. Các nhà nghiên cứu ngạc nhiên khi phát hiện nhiều chim mái ghép đôi với những con trống này vẫn sinh ra chim non bình thường. Có vẻ như những cuộc giao phối ngoài đôi đã diễn ra ngay trong xã hội loài chim tưởng chừng rất điềm đạm ấy.
Một đàn chim sáo cánh đỏ lớn bay trên cánh đồng ở Decatur, Alabama, Mỹ. Ảnh: A. G. Rosales/Pexels
Dần dần, giới nghiên cứu nhận ra rằng, trong thế giới loài chim, một vợ một chồng về mặt xã hội - khi một con đực và một con cái ve vãn, dành thời gian bên nhau, làm tổ và cùng chăm sóc con - không đồng nghĩa với một vợ một chồng về mặt tình dục. Từ đó, thuật ngữ "giao phối ngoài cặp đôi" (Extra-Pair Copulations - EPCs) được sử dụng rộng rãi trong ngành nghiên cứu hành vi động vật. Các nghiên cứu ADN cho thấy, tùy loài, có từ 10% đến 60% con non của các loài chim không phải con ruột của chim trống đang ghép đôi và cùng chăm sóc chúng.
Các nhà sinh học không ngạc nhiên khi phát hiện con đực có xu hướng giao phối với nhiều bạn tình. Điều khiến họ bối rối là con cái - kể cả những cá thể đang sống trong các mối quan hệ ghép đôi tưởng chừng ổn định - cũng có khuynh hướng giao phối ngoài đôi, chỉ có điều chúng kín đáo hơn.
Nhìn chung, khi sự không chung thủy xảy ra ở con người, bất kể "kẻ phản bội" là phụ nữ hay đàn ông, đó là lúc những khuynh hướng đa thê ở nam giới và đa phu ở nữ giới, vốn bắt nguồn từ sinh học tiến hóa, vượt ra ngoài khuôn khổ xã hội một vợ một chồng hiện hữu
Sự giằng xé muôn thuở
Tuy nhiên, có thể lý giải hành vi ngoại tình mà không cần viện dẫn trực tiếp đến sinh học (vì con người phải khác con vật chứ!), bằng cách nhìn nhận hành vi này như sự vi phạm một cam kết xã hội.
Trong truyền thống triết học phương Tây, tư tưởng khế ước xã hội đóng vai trò nền tảng trong việc lý giải sự hình thành và tính chính đáng của trật tự chính trị, với những đại diện tiêu biểu như Hugo Grotius, Thomas Hobbes và John Locke. Trong Khảo luận thứ hai về chính quyền (Second Treatise of Government, 1690), Locke phân biệt xã hội chính trị với các hình thức liên kết khác, trong đó có quan hệ vợ chồng. Ông xem quan hệ vợ chồng là một thỏa thuận tự nguyện, dựa trên sự hỗ trợ lẫn nhau, chia sẻ lợi ích và trách nhiệm nuôi dưỡng con cái. Mượn cách tiếp cận ấy, có thể xem hôn nhân như một dạng cam kết xã hội ở quy mô gia đình, mỗi người chấp nhận giới hạn một số lựa chọn cá nhân để đổi lấy những lợi ích khác, dựa trên hợp tác và chia sẻ trách nhiệm.
Giống như chính quyền có được tính chính danh từ sự đồng thuận của người dân, hôn nhân cũng dựa trên sự đồng thuận của những người tham gia. Trong mô hình hôn nhân một vợ một chồng truyền thống, một trong những cam kết quan trọng nhất là sự chung thủy về tình dục. Theo cách nhìn này, khế ước xã hội và tình dục giữa vợ và chồng (the husband-wife sociosexual contract) có thể được xem như phiên bản thu nhỏ của khế ước xã hội giữa chính quyền và người dân.
Nếu nhìn hôn nhân từ góc độ trao đổi, phụ nữ cam kết chung thủy và duy trì quan hệ tình dục với chồng, đồng thời cùng chia sẻ những lợi ích của đời sống gia đình; đổi lại, đàn ông cung cấp cho phụ nữ nguồn lực, sự bảo vệ và hỗ trợ nuôi dạy con cái; và cả hai cùng truyền gene cho thế hệ sau. Dù mô hình này tiềm ẩn sự bất bình đẳng, như đã nêu ở trên, đặc biệt trong kỳ vọng về nghĩa vụ chung thủy giữa hai giới, xét trên nhiều phương diện, đó vẫn là một thỏa thuận có lợi. Tuy nhiên, cả đàn ông lẫn phụ nữ đều mang những khuynh hướng hình thành qua tiến hóa sinh học, có thể thúc đẩy họ vi phạm cam kết và tìm đến những bạn tình khác. Khuynh hướng ấy có thể hiểu được, nhưng không có nghĩa con người nhất thiết phải chiều theo nó.
Các nhà sinh học, theo nghĩa nào đó, đã chậm nhận ra vai trò của những khuynh hướng đa thê và đa phu, ngay cả ở những loài có quan hệ ghép đôi và sống trong các hệ thống xã hội tưởng như một vợ một chồng. Đáng chú ý là, ở loài người, dù đàn ông và phụ nữ có những chiến lược sinh sản khác nhau do sự khác biệt về mức đầu tư sinh học vào việc sinh con (chẳng hạn phụ nữ mang thai còn đàn ông thì không), cả hai vẫn có lợi ích chung trong việc hợp tác chăm sóc con cái vốn sinh ra còn non nớt và cần được nuôi dưỡng trong thời gian dài.
Con người vì thế phải dung hòa hai khuynh hướng cùng bắt nguồn từ sinh học - một bên là nhu cầu hợp tác giữa cha và mẹ trong việc nuôi dạy con cái, bên kia là ham muốn tìm kiếm những bạn tình khác. Hôn nhân là một trong những thiết chế xã hội được hình thành để điều hòa những khuynh hướng ấy bằng các cam kết và chuẩn mực chung. Nhưng những cam kết này không dừng lại trong phạm vi gia đình. Chúng còn trở thành căn cứ để xã hội đánh giá hành vi và trách nhiệm của những người nắm giữ quyền lực.
Trường hợp Jensen Huang, cựu CEO Nvidia, là một ví dụ đáng chú ý. Việc ông thừa nhận không chung thủy với vợ, cùng những thông tin về các mối quan hệ ngoài hôn nhân và những nghi vấn liên quan đến an ninh quốc gia, đã dẫn đến một cuộc khủng hoảng niềm tin và cuối cùng là sự ra đi của ông khỏi vị trí lãnh đạo công ty. Câu chuyện cho thấy, dù đã tiến xa đến đâu trong kỷ nguyên trí tuệ nhân tạo, con người hiện đại vẫn đang phải loay hoay thương lượng với những khao khát cổ xưa nhất của giống loài mình.
Văn Minh tổng hợp
[1] Take that, monogamy! We’re actually hard-wired for polygamy, which helps explain why so many cheat, https://www.salon.com/2016/04/10/take_that_monogamy_were_actually_hard_wired_for_polygamy_which_helps_explain_why_so_many_cheat/
[2] Against marriage, https://aeon.co/essays/why-marriage-is-both-anachronistic-and-discriminatory
[3] A New Theory of Western Civilization, https://www.theatlantic.com/magazine/archive/2020/10/joseph-henrich-weird-people/615496/
[4] Libellus responsionum, https://en.wikipedia.org/wiki/Libellus_responsionum
[5] Chesterton - Alarms and Discursions (Methuen, 1910), https://en.wikisource.org/wiki/Page:Chesterton_-_Alarms_and_Discursions_(Methuen,_1910).djvu/127
[6] The Subjection of Women by John Stuart Mill, https://constitution.org/2-Authors/jsm/women.htm