"Rượu ngon phải có bạn hiền", "chú không uống là không nể anh" - những câu nói trên từ lâu đã là cái cớ để nhiều người ‘khích’ nhau uống trên bàn nhậu. Nhưng Nghị định 100/2019/NĐ-CP quy định xử phạt vi phạm hành chính khi tham gia giao thông đã đột ngột thay đổi văn hóa rượu bia này. Không một câu "khích" nào có thể che được nỗi sợ bị "giam bằng" lẫn khoản tiền phạt cao.
Người sử dụng bất kể phương tiện nào, từ ô tô, xe máy đến cả xe đạp, xe thô sơ, hễ có cồn là có thể bị xử lý với mức phạt tăng theo độ cồn trong hơi thở. Chẳng hạn, với ô tô, mức nhẹ nhất khoảng 6-8 triệu, nặng nhất 30-40 triệu, thậm chí có thể đi kèm với giữ giấy phép lái xe 24 tháng.
Ngày 1/1/2020 - ngày Nghị định chính thức có hiệu lực - đã trở thành một sự kiện quan trọng đối với cả "đệ tử lưu linh". Mọi người thận trọng hơn trước khi uống cốc bia đầu tiên, cùng nhắc nhở nhau đặt xe về thay vì tự cầm lái. Song thực sự, sau từng đó năm, người dân có uống ít hơn?
Mức phạt cao khiến nhiều người thận trọng hơn khi uống rượu bia. VnExpress / Freepik
Lần theo dấu vết trong "kênh nước đen" Kim Ngưu
Để tìm câu trả lời, thay vì hỏi người dân "mỗi tuần uống bao nhiêu" qua các bảng khảo sát tự khai - vốn phụ thuộc vào mức độ thành thực và trí nhớ của người trả lời, nhóm nhà khoa học từ Trường ĐH Thủy lợi, Trường ĐH Dược Hà Nội, Viện Công nghiệp Thực phẩm (FIRI) và ĐH Queensland (Úc) chọn một cách đo khách quan hơn: lần theo dấu vết rượu bia trong nước thải để ước tính mức tiêu thụ của cộng đồng.
Họ không đo trực tiếp cồn (ethanol), vì chất này bay hơi và biến đổi nhanh, có thể mất dấu khi đi qua hệ thống cống rãnh. Nghiên cứu theo dõi ethyl sulfate (EtS) - một chất chuyển hoá mà cơ thể thải ra sau khi uống rượu bia. EtS xuất hiện trong nước tiểu từ 2-12 giờ sau khi uống. Do đó nồng độ EtS trong nước thải có thể giúp ước tính lượng cồn nguyên chất mà cộng đồng trong khu vực đã tiêu thụ trong vài giờ trước đó.
Các nhà khoa học lấy mẫu nước thải liên tục mỗi tháng từ tháng 9/2018 đến tháng 11/2023, tại một điểm trên sông Kim Ngưu - "kênh nước đen" thoát nước thải chính ở Hà Nội. Để giảm ảnh hưởng pha loãng do mưa lên nồng độ EtS, họ không lấy mẫu vào những ngày có mưa lớn.
Vùng lấy mẫu đại diện cho khoảng 430.000 người, với lưu lượng nước thải trung bình ~85.000 m³/ngày. Từ nồng độ EtS đo được, nhóm nghiên cứu sẽ tính ngược lại mức độ tiêu thụ rượu trên bình quân đầu người (mL/người/ngày).
Đây là công trình dài hạn đầu tiên đánh giá sự biến động trong tiêu thụ rượu bia của Việt Nam. Nhóm nghiên cứu đã công bố kết quả trên tạp chí Public Health.
Tác động từ cả chính sách và dịch bệnh
Dữ liệu cho thấy tổng lượng tiêu thụ rượu bia tại Hà Nội giảm rõ rệt trong suốt sáu năm, với mức giảm trung bình khoảng 7,5%/năm.
Xu hướng tiêu thụ rượu bia tại Hà Nội từ năm 2018 đến năm 2023 dựa trên lượng tiêu thụ rượu bia ước tính từ mẫu nước thải sông Kim Ngưu. Ảnh: Anh Thư Việt hóa và chú giải dựa trên biểu đồ gốc của công bố
Đáng chú ý, lượng tiêu thụ năm 2020 giảm so với năm 2019 - phù hợp với thời gian các quy định siết nồng độ cồn như Nghị định 100 bắt đầu có hiệu lực từ đầu năm 2020. Tuy vậy, không thể khẳng định Nghị định 100 là yếu tố duy nhất quyết định, bởi một công bố khác của nhóm nghiên cứu không ghi nhận thay đổi tức thời rõ rệt về mức tiêu thụ ước tính từ dấu ấn EtS trong nước thải trong hai tuần trước và sau mốc Nghị định 100 có hiệu lực.
Từ tháng 4/2020, Hà Nội bước vào các đợt hạn chế COVID-19. Song nghiên cứu không thể tách riêng hiệu quả lâu dài của Nghị định 100 với ảnh hưởng của COVID-19, do đó dữ liệu nhiều khả năng phản ánh tác động chồng của cả chính sách lẫn dịch bệnh.
Đáng chú ý, năm 2021 có mức tiêu thụ rượu trung bình thấp nhất. Đây cũng là thời điểm Hà Nội siết chặt các biện pháp giãn cách xã hội và hạn chế hoạt động tại các quán bar, nhà hàng do COVID-19.
Đại dịch còn kéo theo hàng loạt tác động kinh tế, xã hội và tâm lý. Khi thu nhập bấp bênh và nỗi lo sức khỏe tăng lên, nhiều người buộc phải xếp lại ưu tiên chi tiêu, dành nhiều hơn cho nhu yếu phẩm và chăm sóc y tế, đồng thời thắt chặt các khoản không thật sự cần thiết - trong đó có rượu bia.
Tuy nhiên, từ năm 2022 trở đi, khi các biện pháp giãn cách được nới lỏng, nhóm nghiên cứu ghi nhận dấu hiệu tăng trở lại trong tiêu thụ rượu bia.
Để kiểm chứng độ tin cậy của phép đo từ nước thải, nhóm nghiên cứu đem kết quả đối chiếu với dữ liệu bán bia ở quy mô cả nước và doanh số của một thương hiệu bia lớn - loại bia vốn được tiêu thụ mạnh tại Hà Nội. Hai nguồn dữ liệu độc lập này cho ra bức tranh khá đồng nhất: tăng cao trước dịch, giảm mạnh trong giai đoạn COVID-19, nhích lên trở lại khi các hoạt động dần bình thường hóa.
Giúp giảm tai nạn giao thông
Dù chưa thể chắc chắn hiệu quả của Nghị định lên số lượng rượu bia tiêu thụ, song dữ liệu bán hàng cho thấy một bước chuyển quan trọng về địa điểm uống.
Tỷ lệ uống tại chỗ ở quán/bar/nhà hàng giảm mạnh (chẳng hạn 47% năm 2021 xuống 23% năm 2022), trong khi mua mang về/uống tại nhà tăng tương ứng (ví dụ 53% năm 2021 lên 77% năm 2022). Xu hướng này phù hợp với ít nhất hai lực tác động cùng lúc: thói quen uống thay đổi sau COVID-19 và đặc biệt là việc siết xử phạt nồng độ cồn khi lái xe. Dưới những tác động này, nhiều người quyết định kéo cuộc nhậu về gần nhà, hoặc ngay trong nhà.
Tỷ lệ uống tại chỗ và mua mang về của các thương hiệu bia trên toàn quốc từ năm 2018 đến 2023. Ảnh: Anh Thư Việt hóa dựa trên biểu đồ gốc của công bố
Mặc dù người dân có xu hướng chuyển sang uống rượu tại nhà, tổng lượng tiêu thụ bia toàn quốc của tất cả các nhãn hiệu trong năm 2022-2023 đã trở lại mức tương đương với những năm trước đại dịch, và cũng là trước khi nghị định 100 ra đời. Như vậy, luật mới đã khiến người dân có hành vi thích nghi (đổi nơi uống) hơn là uống ít đi về lâu dài.
Dẫu sao đây vẫn là một dấu hiệu tích cực. Một số bệnh viện tuyến đầu thông báo các tháng đầu năm kể từ khi Nghị định 100 có hiệu lực, số bệnh nhân nhập viện do tai nạn liên quan đến rượu bia đã giảm 90% so với trước đây
Khó bỏ nhậu
Dù người dân đã có ý thức hơn trong việc điều khiển phương tiện giao thông sau khi uống, song điều đó không có nghĩa là họ sẽ dễ dàng từ bỏ các buổi nhậu.
Ở Việt Nam, uống rượu bia sau giờ làm đã ăn sâu vào nếp sống thường ngày. Các nhà khoa học cho biết nhiều người xem các cuộc nhậu sau giờ làm là một nét văn hóa công sở, thậm chí là yêu cầu trong quan hệ xã hội và công việc. Trong các buổi tụ tập giữa bạn bè, nhiều người "khích" nhau uống đến quá chén. Và dù ai cũng hiểu rượu bia có hại, sức ép từ môi trường xung quanh vẫn khiến nhiều người không thể bỏ nhậu.
Cảnh sát Hà Nội kiểm tra nồng độ cồn dịp nghỉ Tết. Ảnh: Anh Tiến / VnExpress
Những yếu tố này giúp lý giải vì sao dữ liệu nước thải cho thấy không có sự khác biệt đáng kể trong lượng tiêu thụ rượu bia giữa các ngày trong tuần. Số lượng tiêu thụ trải dài chứ không dồn cục vào cuối tuần như nhiều người nghĩ.
Phân tích theo mùa cho thấy lượng tiêu thụ vào mùa đông cao hơn rõ rệt so với xuân - hạ - thu. Một cách giải thích hợp lý đó là mùa đông ở Hà Nội lạnh - một lý do để tụ tập ăn uống. Mùa đông cũng trùng với nhiều dịp lễ, đặc biệt là Tết, nên số cuộc hẹn bên bàn nhậu thường dày hơn.
Tổng thể, kết quả nghiên cứu cho thấy xu hướng tiêu thụ rượu bia trong suốt sáu năm - bao gồm cả thời gian đại dịch - bị chi phối bởi một ma trận yếu tố đan xen, từ các can thiệp y tế công cộng, mức độ thực thi chính sách, cho tới những biến động kinh tế - xã hội.
Điều này nhấn mạnh rằng nếu muốn xử lý hiệu quả các vấn đề liên quan rượu bia, Nhà nước cần có chiến lược đa chiều, phối hợp nhiều phương án cùng lúc. Trong đó, giám sát nước thải để theo dõi mức tiêu thụ rượu bia dài hạn, làm cơ sở cho việc đánh giá hiệu quả của các chính sách trong tương lai, có thể là một phương pháp tiết kiệm và hiệu quả.
"Không dễ thay đổi hành vi uống rượu bia - và duy trì thay đổi đó lâu dài, vì nó đòi hỏi nhiều giải pháp phối hợp," nhóm nghiên cứu viết.
Đáng chú ý, gần đây, Chính phủ đã đề xuất lộ trình mới để đưa thuế tiêu thụ đặc biệt với bia rượu lên mức 100% vào năm 2030.
---
Nguồn tham khảo:
Six years of alcohol consumption in Hanoi, Vietnam, by wastewater analysis: Assessing changes impacted by socio-economical factors. Public Heath.
https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0033350625002173
Assessing the impact of stricter drink driving policy on alcohol consumption in a population of Hanoi, Vietnam using wastewater analysis. Drug and Alcohol Review.
https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/dar.13929
Tai nạn giao thông giảm mạnh. VnExpress.
https://vnexpress.net/tai-nan-giao-thong-giam-manh-4121358.html