Các bệnh không lây nhiễm (NCDs), bao gồm hầu hết bệnh mạn tính, hiện là nguyên nhân gây tử vong hàng đầu trên toàn cầu. Liên Hợp Quốc đã đặt mục tiêu giảm một phần ba số ca tử vong do các bệnh này vào năm 2030.
Nghiên cứu đầu tiên điều tra sự thay đổi về tỷ lệ tử vong do bệnh không lây nhiễm ở 185 quốc gia cho thấy, từ năm 2010 đến 2019, xác suất tử vong do bệnh không lây nhiễm trước 80 tuổi đã giảm ở 152 quốc gia đối với phụ nữ và ở 147 quốc gia đối với nam giới.
 |
Hình minh họa. Nguồn: Getty |
Năm 2019, phụ nữ ở Nhật Bản và nam giới ở Singapore có nguy cơ tử vong do bệnh không lây nhiễm thấp nhất trong số các quốc gia được xem xét, trong khi phụ nữ ở Afghanistan và nam giới ở Eswatini có nguy cơ cao nhất (xem biểu đồ "Nguy cơ tử vong do bệnh mạn tính").
 |
Biểu đồ Nguy cơ tử vong do bệnh mạn tính |
Tất cả 25 quốc gia thu nhập cao trong bộ dữ liệu đều ghi nhận sự suy giảm tử vong do bệnh không lây nhiễm giai đoạn 2010–2019, trong đó Đan Mạch có mức giảm lớn nhất ở cả hai giới, còn Hoa Kỳ thấp nhất (xem "Cải thiện nhiều nhất và ít nhất").
Trung Quốc, Ai Cập, Nigeria, Nga và Brazil đều ghi nhận số ca tử vong do bệnh mạn tính giảm; trong khi Ấn Độ và Papua New Guinea lại ghi nhận số ca tử vong tăng trong cùng thời kỳ.
 |
Biểu đồ Cải thiện nhiều nhất và ít nhất |
Theo Veronica Le Nevez, chuyên gia chính sách công tại Viện Sức khỏe Toàn cầu George (Sydney, Úc), nghiên cứu chỉ ra những yếu tố quan trọng nhất quyết định thành quả giảm tỷ lệ tử vong bao gồm: tích hợp các phương pháp điều trị và phòng ngừa tốt hơn vào hệ thống y tế; sử dụng rộng rãi statin và thuốc hạ huyết áp để giảm nguy cơ nhồi máu cơ tim hoặc đột quỵ; cùng với việc phát triển các vắc-xin phòng viêm gan và ung thư cổ tử cung.
Bên cạnh đó, các quy định của chính phủ nhằm kiểm soát thuốc lá và rượu cũng góp phần giảm tử vong do các bệnh mạn tính liên quan, như ung thư phổi và rối loạn do sử dụng rượu.
Tuy nhiên, hơn một nửa số quốc gia trong nghiên cứu có tốc độ giảm chậm hơn trong thập niên 2010 so với thập niên trước đó, đồng tác giả Majid Ezzati, nhà nghiên cứu y tế toàn cầu tại Imperial College London, cho biết.
Ezzati nhận định sự chậm lại trong giai đoạn 2010–2019 có thể do thiếu kinh phí, chưa tập trung vào đúng đối tượng dễ bị tổn thương, và thiếu rõ ràng trong việc xác định ưu tiên y tế công cộng. Ở nhiều quốc gia, số người được áp dụng các biện pháp can thiệp chi phí thấp và hiệu quả cao trong việc giảm tử vong do bệnh mạn tính – như điều trị tăng huyết áp, tiểu đường và tầm soát ung thư – đã dậm chân tại chỗ hoặc thậm chí còngiảm kể từ năm 2010. Ông cũng cho rằng các quy định kiểm soát thuốc lá và rượu đã không còn được thúc đẩymạnh mẽ ở nhiều khu vực.
Thật đáng thất vọng khi ung thư gan vẫn góp phần làm tăng con số tử vong do bệnh không lây nhiễmở hầu hết các quốc gia, mặc dù đã có nền tảng nghiên cứu vững chắc và các chính sách kiểm soát rượu - Naomi Gibbs, nhà kinh tế y tế tại Đại học York (Vương quốc Anh), nói.
Ở các quốc gia thu nhập cao như Hoa Kỳ và Đức, tốc độ cải thiện giảm sút do sự gia tăng các rối loạn thần kinh – tâm thần, bao gồm Alzheimer, các dạng sa sút trí tuệ khác và các rối loạn do sử dụng rượu. Số ca tử vong do Alzheimer và các dạng sa sút trí tuệ tăng ở 65% các quốc gia trong nghiên cứu nói chung và tăng 90% ở các quốc gia thu nhập cao nói riêng - Le Nevez cho biết. Bà nhấn mạnh cần khẩn cấp tăng nguồn lực và triển khai các chương trình đối phó với những tình trạng này.
Le Nevez còn lưu ý rằng nghiên cứu chỉ xem xét con số tử vong, trong khi thực tế nhiều người phải sống chung với bệnh không lây – và thường là với hơn một bệnh mạn tính – trong nhiều năm. "Chúng ta cũng cần xem xét cách sống chung ổn thỏa với bệnh mạn tính," bà nói.
Nguồn:
https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S0140673625013881
https://www.nature.com/articles/d41586-025-02905-z
Ngô Thành