Khi mổ xẻ nạn "phong bì", hầu hết các nghiên cứu tập trung vào phía "cầu" và xem tham nhũng như một lỗi hệ thống. Dưới lăng kính đó, doanh nghiệp là nạn nhân thụ động, buộc phải chi tiền để được yên ổn làm ăn.
Tuy nhiên, nghiên cứu mới của Đại học Fulbright Việt Nam và Đại học Duke (Mỹ) mở ra một góc nhìn khác: trong nhiều tình huống, đút lót là một lựa chọn chiến lược của doanh nghiệp để khỏa lấp những lỗ hổng và yếu kém trong khâu vận hành nội bộ.
Góc nhìn này hình thành sau khi nhóm tác giả phân tích dữ liệu về hàng ngàn doanh nghiệp tại các quốc gia đang phát triển từ khảo sát do Ngân hàng Thế giới tiến hành trong giai đoạn 2005-2023. Kết quả cho thấy doanh nghiệp nào quản lý càng bài bản thì tình trạng hối lộ càng giảm.
Để kiểm chứng quy luật đó, vào năm 2023, họ tiến hành khảo sát 80 cơ sở dịch vụ ăn uống nhỏ và vừa trên khắp Việt Nam - từ các nhà hàng bán nhiều món, quán ăn chuyên một món đến quán cà phê.
Họ chia 80 cơ sở kinh doanh thành ba nhóm với những kịch bản đào tạo khác nhau.
Nhóm đầu tiên, được gọi là Mini-MBA, do Đại học Kinh tế Quốc dân (NEU) và VCCI phối hợp tập huấn nâng cao hiệu quả vận hành và chất lượng dịch vụ. Họ được làm quen với các bài học về cách tổ chức gian bếp khoa học và an toàn, cách sắp xếp bàn ăn và đáp ứng nhu cầu khách hàng, cũng như cách trình bày thực đơn.
Các quản lý thuộc nhóm Mini-MBA được học về cách tổ chức gian bếp khoa học và an toàn, cách sắp xếp bàn ăn và đáp ứng nhu cầu khách hàng, cũng như cách trình bày thực đơn. Ảnh: Unsplash
Nhóm thứ hai - có tên Kiểm soát Nội bộ - được đào tạo chuyên sâu về quản lý và năng suất, trong đó có kỹ năng giám sát nhân viên, thiết lập hệ thống quy trình, sổ sách và tự giám sát các rủi ro để đảm bảo mọi hoạt động luôn nằm trong khuôn khổ quy định pháp luật.
Khác biệt nhất, nhóm thứ ba được học về Marketing tổng quan - cũng chính là nhóm đối chứng. Khóa học được thiết kế đủ hấp dẫn để các quản lý tham gia đầy đủ, với thời lượng tương đương hai nhóm còn lại, nhưng nội dung được xây dựng sao cho không hỗ trợ cải thiện lợi nhuận, đạo đức kinh doanh hay khả năng quản trị.
Một tháng sau khóa học kéo dài 4-6 tuần, nhóm tác giả bắt đầu theo dõi biến chuyển của cả ba nhóm. Trong tháng đó, trung bình các nhà hàng, quán ăn đã tiếp các đoàn kiểm tra... hơn ba lần, thậm chí một số cơ sở được các cơ quan chức năng kiểm tra tới 7 lần. 82% cho biết không bị phạt, dẫn đến mức bị phạt trung bình là 0,5 lần trên mỗi cơ sở.
Nhưng hành vi lót tay vẫn còn ở cả ba nhóm, dù có sự khác biệt rõ rệt giữa các nhóm. Về vấn đề này, thay vì chỉ tin vào các câu trả lời trong bảng khảo sát, nhóm tác giả tham khảo thêm sổ ghi chép nội bộ, nơi các khoản chi không chính thức - theo cách gọi của nhiều quản lý - được liệt kê như một phần của chi phí vận hành. Cụ thể, tỷ lệ nhà hàng có hành vi đút lót ở nhóm Mini-MBA và nhóm Kiểm soát Nội bộ cùng ở mức khoảng 44% - thấp hơn so với mức 63% của nhóm đối chứng học Marketing.
Sự khác biệt này dẫn đến chênh lệch về chi phí vận hành. Trong khi các quản lý trong nhóm Marketing phải chi trung bình 264 USD (khoảng 6,18 triệu đồng - theo tỷ giá đầu năm 2023) trong tháng đó cho tiền phong bì, thì con số này ở nhóm Mini-MBA là 56 USD (khoảng 1,31 triệu đồng) - tức là thấp hơn gần 5 lần.
Những tưởng nhóm Kiểm soát Nội bộ sẽ là nhóm phải chi ít nhất, vì họ là nhóm duy nhất được học về các quy định và rủi ro pháp lý trong vận hành, song số tiền trung bình mỗi nhà hàng cho biết hằng tháng chi ra là 144 USD (khoảng 3,37 triệu đồng) - vẫn cao gần gấp ba nhóm Mini-MBA, dù hai nhóm có tỷ lệ đưa phong bì ngang nhau. Vì sao lại như vậy?
Câu trả lời, theo nhóm tác giả, nằm ở chất lượng dịch vụ và hiệu quả vận hành của nhà hàng, quán ăn. Việc nắm rõ luật chỉ là một phần, quan trọng nhất vẫn là đảm bảo quy trình vận hành đáp ứng các tiêu chuẩn dịch vụ.
Khi các quản lý nâng cao năng lực vận hành và chất lượng sản phẩm, dịch vụ, họ sẽ không còn bị bắt lỗi và phải chi tiền phong bì. Ảnh: Freepik
Thay vì tìm cách đối phó với thanh tra, các quản lý tập trung vào việc làm sao để dịch vụ tốt hơn, khu vực chế biến sạch sẽ không gây lây nhiễm chéo, hệ thống phòng cháy chữa cháy được trang bị chuẩn chỉnh. Khi làm tốt những điều đó, các cơ sở nghiễm nhiên đạt các tiêu chuẩn kiểm tra của cơ quan chức năng. Đó là lý do có sự khác biệt giữa nhóm Mini-MBA và nhóm Kiểm soát Nội bộ. Và nếu phải chi trả một khoản tiền lách phạt, thì số tiền mà nhóm quản lý hiệu quả bỏ ra cũng thấp hơn so với các nhóm còn lại.
Từ kết quả nghiên cứu, nhóm tác giả làm rõ tầm quan trọng của việc đầu tư vào đào tạo quản trị cho các nhà hàng. Khi các quản lý nâng cao năng lực vận hành và chất lượng sản phẩm, dịch vụ, họ sẽ không còn bị bắt lỗi và phải chi tiền phong bì. "Quan trọng hơn, khi các khoản chi ‘ngoài sổ sách’ giảm đi, doanh nghiệp sẽ có thêm nguồn lực để tái đầu tư hiệu quả hơn - từ việc áp dụng công nghệ sạch, cải thiện quy trình sản xuất, đến mở rộng sản phẩm và nâng cao điều kiện làm việc cho người lao động," nhóm nghiên cứu kết luận.
Kết quả nghiên cứu đã được công bố trong bài báo Do better managers bribe less? Cross-national and experimental evidence trên tạp chí Business and Politics của Cambridge University Press.
---
Nguồn tham khảo:
Do better managers bribe less? Cross-national and experimental evidence. Business and Politics, 25/3/2026. https://www.cambridge.org/core/journals/business-and-politics/article/do-better-managers-bribe-less-crossnational-and-experimental-evidence/DD4C2BB5C2C9F3654C315C0A07737D89