Những năm qua, trong bối cảnh cả nền kinh tế bị cấm vận, Kalet León Monzón và các cộng sự tại Trung tâm Miễn dịch học Phân tử (CIM) ở Havana vẫn miệt mài phát triển và sản xuất các kháng thể đơn dòng và protein tái tổ hợp. Họ vận dụng tất cả những gì có thể, từ cải tiến thiết bị cũ tới nỗ lực hợp tác với các đồng nghiệp quốc tế để tìm mua hóa chất.
Nhưng sau nhiều tháng Mỹ siết chặt các biện pháp trừng phạt, việc tiếp cận dầu mỏ gần như bị đình trệ tạo hiệu ứng như một cuộc phong tỏa, Giám đốc R&D của CIM đang rơi vào bế tắc.
Tình trạng mất điện diện rộng và hệ thống giao thông tê liệt do thiếu nhiên liệu buộc ông phải tạm dừng 8 trong số 10 thử nghiệm lâm sàng của CIM. "Chúng tôi không còn lựa chọn nào khác ngoài việc ưu tiên những mục tiêu cấp thiết nhất," ông chia sẻ.
Một nhà khoa học tại Trung tâm Miễn dịch học Phân tử (CIM), nơi phát triển sản phẩm ức chế "cơn bão cytokine" -gây phản ứng viêm quá mức và mất kiểm soát của hệ miễn dịch, trong đại dịch COVID-19. Ảnh: ACN
Tình hình trở nên trầm trọng hơn vào tháng Một sau khi Mỹ bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro khiến nguồn cung dầu mỏ từ quốc gia viện trợ chính cho Cuba bị đóng lại.
Trong tình cảnh ngặt nghèo ấy, nền khoa học của Cuba bị ảnh hưởng mạnh. Mitchell Valdés Sosa, Giám đốc Trung tâm Khoa học Thần kinh Cuba, nhận định: "Những thành tựu mà Cuba đã đạt được trong giáo dục và khoa học đang bị đe dọa".
Đặc biệt, bất kỳ tổn hại nào đối với ngành công nghệ sinh học từng được ca ngợi của Cuba đều có thể kéo theo hệ lụy trực tiếp đối với cả nền y tế và nền kinh tế của đất nước. Tổng cộng 51 doanh nghiệp thuộc Tập đoàn BioCubaFarma do nhà nước quản lý đang chịu trách nhiệm sản xuất hàng chục loại thuốc, vaccine và hóa chất - nhiều loại trong số đó được xuất khẩu sang 77 quốc gia. Nổi bật là CIMAvax-EGF, liệu pháp miễn dịch điều trị ung thư phổi - kết quả hợp tác với Trung tâm Ung thư Toàn diện Roswell Park ở Buffalo, New York. CIMAvax-EGF từng cho kết quả khả quan trong các thử nghiệm lâm sàng giai đoạn đầu tại Mỹ.
Trong đại dịch COVID-19, CIM cũng đã hợp tác với Viện Vaccine Finlay ở Havana để sản xuất vaccine Soberana nhắm vào protein gai của virus SARS-CoV-2 và có hiệu quả bảo vệ cao. "Các nhà sản xuất vaccine Cuba có những chuyên gia giỏi nhất thế giới," Fabrizio Chiodo, nhà miễn dịch học tại Viện Hóa sinh Phân tử, Italia, người tham gia thiết kế vaccine Soberana, nhận xét.
Cuba đạt được những thành tựu này bất chấp các lệnh trừng phạt kéo dài, vốn khiến cho các phòng thí nghiệm tại đây khó tiếp cận thiết bị và vật tư do Mỹ sản xuất hoặc có chứa từ 10% thành phần trở lên do Mỹ chế tạo. Trong nhiệm kỳ đầu tiên của Tổng thống Donald Trump, Mỹ đã siết rất chặt các biện pháp trừng phạt. "Một số công ty từng là nhà cung cấp thiết bị cho phòng thí nghiệm của chúng tôi suốt 50 năm đã bị ép phải ngừng giao dịch với chúng tôi," Vicente Verez Bencomo, người đứng đầu bộ phận vaccine tại Viện Finlay, cho biết.
Các nhà khoa học tại Trung tâm Kỹ thuật Di truyền và Công nghệ Sinh học CIGB, nơi tạo ra nhiều sản phẩm xuất sắc. Nguồn: CIGB
Các hợp tác quốc tế đang thu hẹp trong khi nguồn tài trợ nghiên cứu từ bên ngoài gần như đã biến mất. "Mỹ đã thành công trong việc cắt đứt hầu hết các nguồn thu của chúng tôi," Valdés Sosa nói. Các tổ chức từ thiện lớn gạt Cuba ra khỏi danh sách hỗ trợ.
Các hãng hàng không, do không còn khả năng tiếp nhiên liệu tại Cuba, đã hủy nhiều chuyến bay. "Đó vốn là con đường chúng tôi xuất khẩu vaccine," Verez Bencomo cho biết. Một số lô hàng vẫn tiếp tục được vận chuyển qua các tuyến đường mà ông từ chối tiết lộ vì lo ngại chính quyền Mỹ sẽ can thiệp. "Mỗi lần chúng tôi tìm ra cách giải quyết vấn đề, thì sau một - hai tuần nó lại bị chặn đứng," Valdés Sosa nói.
Dù tình hình ảm đạm, các phòng thí nghiệm quan trọng vẫn duy trì hoạt động. Nhiều nơi lắp đặt pin mặt trời để hỗ trợ máy phát điện dự phòng. "Để đối phó với tình trạng thiếu nhiên liệu, chúng tôi đang áp dụng những bài học kinh nghiệm từ thời COVID-19 và cho phép nhân viên làm việc tại nhà," Valdés Sosa nói. Viện Finlay cũng trang bị xe đạp điện cho nhân viên phải di chuyển xa.
Trong khi đó, CIM tiếp tục một thử nghiệm lâm sàng giai đoạn 3 trên 400 bệnh nhân tại Havana đối với NeuroEPO plus, một erythropoietin người tái tổ hợp có nhiều triển vọng trong điều trị bệnh Alzheimer. Khi thử nghiệm trên chuột, NeuroEPO plus giúp giảm viêm não và giảm chết tế bào thần kinh; còn trong một thử nghiệm lâm sàng, nó đã cải thiện chức năng nhận thức ở những người mắc Alzheimer từ nhẹ đến trung bình. Nhóm nghiên cứu đã báo cáo kết quả nghiên cứu trên tạp chí Alzheimer’s Research & Therapy vào năm 2023.
Ngoài ra, từ đầu năm nay, CIM đã đẩy mạnh thử nghiệm một loại kháng thể ức chế các protein điểm kiểm soát miễn dịch (immune checkpoint proteins, những "công tắc an toàn" điều hòa phản ứng miễn dịch). Đây cũng là một tiến bộ đột phá trong hoàn cảnh ngặt nghèo. Để so sánh: những loại thuốc như thế này đã làm thay đổi phương pháp điều trị một số bệnh ung thư ở các nước phát triển."Các bác sĩ Cuba muốn đưa thuốc này đến với bệnh nhân càng sớm càng tốt," León Monzón nói.
Các nhà khoa học Cuba đang cố gắng bảo vệ những thành tựu hiện có, cho đến khi tình hình trở nên khá hơn. Verez Bencomo đang dồn toàn bộ nguồn lực của Viện Finlay vào việc sản xuất vaccine thay vì nghiên cứu, đồng thời tìm kiếm sự hỗ trợ từ các đồng nghiệp quốc tế để duy trì các dự án. Ông khẳng định: "Tương lai của viện chúng tôi phụ thuộc vào điều này."
Ngay sau khi cách mạng thành công vào năm 1959, Cuba ưu tiên đầu tư mạnh vào khoa học và công nghệ. Nước này đã phát triển mô hình tích hợp "Nghiên cứu - Sản xuất - Kinh doanh", trong đó các đơn vị như Trung tâm Kỹ thuật Di truyền và Công nghệ Sinh học CIGB hay BioCubaFarma đảm nhiệm toàn bộ chuỗi cung ứng từ nghiên cứu, thử nghiệm đến thương mại hóa sản phẩm.
Trong bối cảnh thiếu hụt cơ sở vật chất và hạn chế về thị trường do bị cấm vận kéo dài từ năm 1960, Cuba theo đuổi hướng đi tự chủ, khai thác tối đa nguồn lực sẵn có trong nước và phát triển các giải pháp công nghệ phù hợp với điều kiện thực tế. Đội ngũ nghiên cứu đã tái sử dụng, cải tiến hoặc tự chế thiết bị khoa học mới từ những vật tư ít ỏi để duy trì hoạt động.
Bên cạnh đó, Cuba cũng chủ động mở rộng hợp tác quốc tế nhằm tiếp thu tri thức và chuyển giao công nghệ.
Nhờ những cách thức linh hoạt, Cuba đã xây dựng được một nền khoa học - công nghệ có tính ứng dụng cao, đặc biệt trong lĩnh vực công nghệ sinh học.
Quốc Hùng lược dịch
---
Nguồn:
As U.S. blockade bites, Cuba’s health care and science suffer. Science, 30/3/2026. https://www.science.org/content/article/u-s-blockade-bites-cuba-s-health-care-and-science-suffer