Nhà nghiên cứu Trần Quang Đức: Dòng họ là một hư cấu

Trong cuộc trò chuyện về cuốn sách mới nhất của mình, Họ và Tên, anh chia sẻ cách đi từ sử liệu đến giả thuyết về sự can dự của quyền lực vào danh tính và lý do anh cho rằng dòng họ vừa là chỗ dựa tinh thần, vừa là một cấu trúc do con người tạo dựng.

Những cái tên kể chuyện lịch sử

- Sau khảo cứu công phu "Ngàn năm áo mũ", anh tiếp tục chọn một đối tượng rất gần gũi là họ và tên để nhìn vào lịch sử Việt Nam. Điều gì khiến anh thấy thú vị nhất từ góc tiếp cận này?

- Tôi muốn xâu chuỗi lịch sử họ tên của người Việt thành một câu chuyện có tính tuyến tính, logic, qua đó lý giải những hiện tượng rất quen thuộc nhưng ít khi được chúng ta đặt câu hỏi. Tại sao người Việt lại mang họ Nguyễn nhiều đến vậy? Vì sao trước kia người ta thường đặt tên hai chữ, còn về sau mô thức họ, đệm và tên lại trở nên phổ biến? Vì sao có những thời kỳ người ta thích đặt tên con bằng những từ ngữ rất bình dị, thậm chí xấu xí, nhưng cũng có những thời kỳ tên gọi lại chứa đựng những lý tưởng và kỳ vọng lớn lao?

Điều khiến tôi thú vị nhất là nhận ra rằng họ tên tuy thuộc về mỗi cá nhân nhưng lại mang trong mình cả một lịch sử xã hội. Một cái tên tưởng chừng chỉ là ký hiệu để nhận diện con người, nhưng đằng sau nó có thể là những quan niệm về sinh tử, thân phận, giới tính, quan hệ huyết thống, những ước vọng của cha mẹ, thậm chí cả những biến động chính trị và sự thay đổi của cấu trúc xã hội.

Sự thay đổi trong cách đặt tên ấy phản ánh điều gì về xã hội Việt Nam đương thời?

Sử học truyền thống thường kể lại những biến cố lớn, những cuộc chiến tranh, sự hưng vong của các triều đại... Nhưng lịch sử không chỉ được làm nên bởi những câu chuyện đại tự sự, những dòng chảy chính trị lớn lao, mà còn được tạo thành từ vô số dòng chảy nhỏ, như lịch sử họ tên, dễ bị bỏ qua hoặc lãng quên. Trong khi chính từ những chuyển động âm thầm ấy, ta lại có thể khám phá ra những chiều kích phong phú và đa dạng của lịch sử mà các câu chuyện lớn chưa phản ánh hết.

Chẳng hạn, một hiện tượng khiến tôi đặc biệt chú ý là sự phổ biến ngày càng rộng rãi của tên đệm trong khoảng thế kỷ XVI-XVIII. Trước đó, rất nhiều nhân vật lịch sử mang tên hai chữ như Tô Hiến Thành, Lý Đạo Kỷ. Nhưng về sau, trong nhiều gia tộc, các thành viên cùng thế hệ sử dụng chung một chữ đệm, thậm chí tên riêng còn được đặt theo những quy tắc nhất định về chữ Hán. Chẳng hạn, tên nhiều chúa Trịnh sử dụng chữ thuộc bộ Mộc, còn tên các chúa Nguyễn sử dụng chữ thuộc bộ Thủy.

Ban đầu, tôi chỉ thấy đây là những hiện tượng thú vị về tên gọi. Nhưng khi đặt chúng vào bối cảnh lịch sử, tôi nhận ra đằng sau đó là những chuyển động sâu xa của xã hội. Trong các thế kỷ XVI-XVIII, trật tự chính trị biến động mạnh, quyền lực phân chia giữa nhiều thế lực, từ vua Lê, chúa Trịnh đến nhà Mạc, chúa Nguyễn. Trong bối cảnh ấy, gia tộc ngày càng trở thành một thiết chế quan trọng, nơi con người tìm kiếm sự gắn kết, chỗ dựa và những nguồn lực để bảo vệ quyền lợi của mình.

- Anh cho rằng lịch sử họ tên giúp chúng ta nhìn thấy những khía cạnh của quá khứ mà chính sử ít đề cập. Điều đó có đúng với lịch sử phụ nữ, những người trước đây vốn thường được gọi theo tên chồng, tên con, tên cháu?

- Nếu chỉ đọc chính sử, chúng ta dễ hình dung phụ nữ trong xã hội truyền thống luôn bị ràng buộc bởi những khuôn phép Nho giáo, ít có tiếng nói. Nhưng khi xem xét lịch sử họ tên cùng các nguồn tư liệu khác, tôi thấy bức tranh phức tạp và đa dạng hơn.

Trên nhiều văn bia của tiền nhân, phụ nữ được ghi đầy đủ họ, "thị" và tên riêng. Trong một số môi trường văn hóa Trung Hoa truyền thống, phụ nữ lại thường chỉ được gọi bằng họ. Dẫu vậy, được ghi tên không chắc chắn đồng nghĩa với có quyền lực, bởi còn phải xem họ giữ vai trò gì, tham gia vào những hoạt động nào trong đời sống xã hội. Điều đáng chú ý là qua những tư liệu ấy, chúng ta có thể nhận diện rõ hơn sự hiện diện của những người phụ nữ mà chính sử thường ít nhắc đến.

Tôi đặc biệt chú ý hiện tượng mà mình gọi là "Ngọc hóa" trong dân gian vào các thế kỷ XVI-XVIII. Những chữ liên quan đến "ngọc" vốn thường gắn với tầng lớp quý tộc, vua chúa, nhưng về sau xuất hiện cả trong tên những phụ nữ bình dân, chẳng hạn Ngọc Lúa, Ngọc Lụa, Ngọc Suối... Đây không đơn thuần là sự thay đổi trong cách đặt tên, mà còn phản ánh sự lan tỏa của những quan niệm thẩm mỹ từ tầng lớp trên xuống các tầng lớp bình dân. Trong giai đoạn xã hội ngày càng chú trọng đến việc trang sức, điểm tô cho bản thân, cái tên cũng trở thành một thứ trang sức cho căn cước, thể hiện những quan niệm mới về vẻ đẹp và giá trị của con người.

Từ đầu thế kỷ XX trở về sau, phụ nữ dùng tên hai chữ, không có "Thị", trở nên phổ biến hơn, nhất là ở các đô thị như Sài Gòn, Hà Nội. Tôi không loại trừ đây là một trào lưu thẩm mỹ. Nhưng những thay đổi trong cách đặt tên, khi được đặt bên cạnh các tư liệu về sáng tác văn chương, sở hữu tài sản, hôn nhân hay việc cúng tiến ruộng đất, sẽ giúp chúng ta nhận diện những chuyển biến trong vị thế và ý thức cá nhân của phụ nữ qua từng thời kỳ.

Tất nhiên, lịch sử địa vị phụ nữ không phải một đường thẳng đi từ chỗ bị áp chế đến chỗ được giải phóng. Ở mỗi thời đại, mỗi tầng lớp và môi trường xã hội, phụ nữ có những điều kiện sống và khả năng tự chủ rất khác nhau. Chính những dấu vết tưởng chừng nhỏ bé như tên gọi lại giúp chúng ta nhìn thấy một bức tranh lịch sử nhiều sắc độ hơn, thay vì giản lược quá khứ vào một vài nhận định có sẵn.

- Với một đề tài có sử liệu phân mảnh như họ tên, anh làm thế nào để đi từ những trường hợp riêng lẻ để nhận định đó là một xu hướng lịch sử? Đâu là ranh giới giữa chứng cứ và giả thuyết?

- Cách làm của tôi là đi từ dữ liệu. Khi đọc một tài liệu, tôi có thể nhận ra một dấu hiệu thú vị, rồi đối chiếu những nguồn liên quan để xem nó có lặp lại hay không. Khi tư liệu đủ phong phú, tôi mới xử lý và xây dựng khung lý giải, chứ không dựng sẵn kết luận rồi đi tìm chứng cứ phù hợp.

Chẳng hạn, đọc văn bia thời Lê Trung Hưng, tôi nhận thấy nhiều người mang tước hiệu hầu tước, bá tước cũng như nhiều phụ nữ có tên chứa chữ "Ngọc". Tôi kiểm tra thêm một khối lượng lớn văn bia Hán Nôm. Khi các đặc điểm tương tự xuất hiện dày đặc trong những nguồn đồng đại, tôi mới tìm lời giải thích trong bối cảnh xã hội. Điều này đòi hỏi kinh nghiệm và độ nhạy cảm với tư liệu, bởi không phải lúc nào những hiện tượng đáng chú ý cũng tự bộc lộ nếu chúng ta chỉ đọc từng văn bản riêng lẻ.

Nhưng càng lùi xa về quá khứ, sử liệu càng ít, màn sương lịch sử càng dày. Trường hợp Hai Bà Trưng là một ví dụ. Có nhiều cách hiểu về chữ "Trưng", về tên gọi của hai bà và các mô thức định danh trong giai đoạn ấy. Tôi đối chiếu những dấu vết còn lại để đưa ra cách lý giải của mình, nhưng đó vẫn là giả thuyết, không phải kết luận đã được chứng minh chắc chắn.

Tôi cho rằng người nghiên cứu có quyền đưa ra giả thuyết, miễn là có cơ sở lập luận, không thoát ly sử liệu. Suy cho cùng, nghiên cứu lịch sử không chỉ là tập hợp những điều đã biết, mà còn là nỗ lực tìm lời giải cho những điều chưa biết. Giả thuyết có giá trị ở chỗ nó mở ra những khả năng lý giải mới, đồng thời gợi ra những câu hỏi để tiếp tục khảo chứng. Điều quan trọng là ta nhận biết được giới hạn của chứng cứ, phân biệt được đâu là sự thực có thể kiểm chứng, đâu là suy luận có cơ sở và đâu mới chỉ là một khả năng cần tiếp tục tìm hiểu.

Ảnh hưởng của quản lý nhà nước lên ý thức họ tộc

- Trong "Họ và Tên", anh cho rằng nhà nước không chỉ quản lý những cái tên đã có mà còn góp phần hình thành ý thức họ tộc. Điều này có liên hệ thế nào với sự phổ biến của các họ tộc?

- Chúng ta sống quá lâu trong một xã hội mà ai cũng có họ, nên thường nghĩ họ tộc là thứ tự nhiên có sẵn. Nhưng thực ra, họ tên cũng là một sản phẩm của lịch sử, và không phải cộng đồng nào cũng định danh và tổ chức quan hệ gia đình theo mô thức như người Kinh. Cần phân biệt giữa quan hệ huyết thống, việc mang cùng một họ và ý thức về một cộng đồng họ tộc. Những người cùng họ chưa chắc đã có chung tổ tiên, và những người có quan hệ huyết thống cũng không nhất thiết phải mang cùng một họ.

Khi thống nhất cách quản lý dân cư, nhà nước có thể áp dụng những mô thức mới, kể cả việc ban họ. Điều này thể hiện rõ hơn dưới thời vua Minh Mạng. Như vậy, nhà nước không chỉ quản lý những danh tính đã tồn tại, mà thông qua các thiết chế hành chính, pháp luật, hộ tịch, còn có thể góp phần định hình cách con người nhận diện bản thân và tổ chức các quan hệ xã hội.

Tôi cũng đặt giả thuyết rằng khi nhà Hán thiết lập bộ máy quản lý ở vùng đất Việt, nhu cầu kê khai hộ khẩu có thể đã góp phần thúc đẩy việc sử dụng họ kiểu Hán. Không nhất thiết ý thức cùng họ đã hoàn chỉnh rồi nhà nước mới ghi nhận. Ngược lại, chính cách phân loại dân cư của nhà nước cũng có thể khiến căn cước ấy dần trở nên rõ ràng, bền vững hơn, thậm chí hình thành những ý thức mới về nguồn gốc và quan hệ họ tộc.

- Một trường hợp đáng chú ý về sự can dự của quyền lực vào họ tên là việc đổi họ vì lý do chính trị. Theo anh, những biến động ấy giúp giải thích đến đâu hiện tượng họ Nguyễn trở nên phổ biến ở Việt Nam?

- Việc họ Nguyễn trở nên đông đảo, theo cách lý giải của tôi, có liên quan đến nhiều biến động chính trị. Trước hết là việc những người họ Lý bị buộc đổi sang họ Nguyễn dưới thời Trần. Về sau, sự phát triển của thế lực họ Nguyễn, nhất là quá trình các chúa Nguyễn mở rộng vào phương Nam, tiếp tục góp phần gia tăng số người mang họ này.

Trong thời kỳ chiến tranh và tranh chấp quyền lực, đổi sang một họ đã có đông người mang cũng có thể là cách che giấu xuất thân, tránh rủi ro. Mặt khác, sự mở rộng lãnh thổ, những biến động dân cư và quá trình tiếp xúc, hòa nhập giữa các cộng đồng cũng có thể tác động đến sự phân bố các họ. Cuối cùng, nhà Nguyễn trở thành triều đại quân chủ cuối cùng của Việt Nam. Tôi cho rằng vị thế chính trị ấy cũng là một yếu tố quan trọng khi nhìn vào lịch sử phổ biến của họ Nguyễn. Tất nhiên, rất khó xác định chính xác mỗi yếu tố đã đóng góp bao nhiêu vào tỷ lệ người mang họ Nguyễn hiện nay.

- Tựa phụ cuốn sách là "Một lịch sử nhìn từ danh tính người Việt". Vậy khi khảo sát những thế kỷ đầu Công nguyên, anh xác định "người Việt" theo tiêu chí nào? Có khó tránh khỏi việc phóng chiếu những khái niệm hiện đại vào quá khứ không?

- Đây là vấn đề rất rộng và phức tạp. Chỉ riêng việc định nghĩa "người Việt" đã có thể đưa chúng ta vào một ma trận khái niệm. Chữ "Hán" hay chữ "Việt" không phải lúc nào cũng mang nghĩa sắc tộc như cách chúng ta hiểu ngày nay. Ý nghĩa của chúng thay đổi qua từng thời kỳ, tùy thuộc vào bối cảnh chính trị, văn hóa và cách con người nhận diện bản thân cũng như những cộng đồng khác.
Vì thế, khi nói đến "người Việt" ở những thế kỷ đầu Công nguyên, tôi chủ yếu dựa trên tiêu chí địa vực, để chỉ những cộng đồng cư dân sống trong không gian mình khảo sát. Tôi không giả định họ cùng nguồn gen, ngôn ngữ hay đã có một ý thức sắc tộc thuần nhất. Trong không gian ấy có nhiều nhóm di dân đến từ những vùng địa vực khác nhau. Tại sao nhất thiết phải loại họ ra khỏi khái niệm "người Việt"? Tất nhiên, đây là một quy ước trong cách tiếp cận của người nghiên cứu ngày nay, chứ không có nghĩa những cộng đồng ấy đều tự nhận mình là người Việt theo cách hiểu hiện đại.

Còn việc phóng chiếu, tôi cho rằng rất khó tránh khỏi. Làm sao chúng ta có thể hoàn nguyên chính xác tư duy, niềm tin và ý thức cộng đồng của những người sống cách đây 1.500 hay 2.000 năm, nhất là khi tư liệu còn rất thiếu? Bất kỳ cách diễn giải lịch sử nào cũng đi qua nhận thức của người nghiên cứu. Chúng ta luôn nhìn quá khứ từ một điểm đứng nhất định trong hiện tại, với những khái niệm và hệ giá trị mà mình đã tiếp nhận. Không ai có thể khẳng định mình hoàn toàn khách quan. Điều quan trọng là nhận thức được nguy cơ phóng chiếu để hạn chế nó, không tuyệt đối hóa cách hiểu của bản thân, đồng thời luôn sẵn sàng xem xét lại những nhận định của mình trước các chứng cứ và cách lý giải khác.

- Phần cuối "Họ và Tên" chuyển từ khảo cứu sang suy tư về tính "hư cấu" của dòng họ, danh tính. Vì sao anh chọn cách kết thúc đó?

- Tôi thường nghĩ hành trình nhận thức có ba giai đoạn: "thụ", "chấp" và "phá". "Thụ" là học hỏi, tiếp nhận. "Chấp" là thực hành, bám vào những tri thức, quy tắc đã học để tạo nền tảng. Còn "phá" là khi đã có nền tảng rồi, ta có thể vượt khỏi khuôn mẫu để phát triển cách nhìn riêng. Cái "phá" của người đã trải qua "thụ" và "chấp" hoàn toàn khác với việc chưa hiểu gì đã vội phủ nhận những quy tắc căn bản. Một bên là sự vượt thoát sau khi đã thấu hiểu, một bên có thể chỉ là sự phủ định vì thiếu hiểu biết.

Nếu nhìn lại những cuốn sách mình đã viết, tôi thấy Ngàn năm áo mũ thuộc nhiều hơn về giai đoạn "thụ" và "chấp", rất câu nệ vào tư liệu và những chuẩn mực khảo cứu. Sang Chuyện trà, tôi bắt đầu tự do hơn một chút. Đến Họ và Tên, tôi chủ động phân vai rõ ràng. Phần đầu vẫn dựa trên sử liệu để xây dựng lập luận và giả thuyết. Nhưng ở phần cuối, tôi muốn bước ra khỏi cách viết đó để trình bày những suy nghĩ và trải nghiệm nhận thức của chính mình.

Tôi không nghĩ việc ấy làm mất đi giá trị của khảo cứu. Với tôi, tri thức không chỉ để tích lũy, mà còn để mở rộng nhận thức, giúp chúng ta có khả năng nhìn thế giới từ nhiều góc độ khác nhau, kể cả vượt ra ngoài những khuôn mẫu tư duy mà mình từng tin tưởng.

- Vậy sau khi đi qua hàng nghìn năm lịch sử họ tên, điều gì khiến anh đi đến suy nghĩ rằng dòng họ cũng chỉ là một "hư cấu"?

- Sau khi đi qua hàng nghìn năm lịch sử họ tên, điều khiến tôi thấy thú vị là nhận ra danh tính có thể giúp chúng ta hiểu về nhau, nhưng cũng có thể trở thành thứ giới hạn cách chúng ta nhìn nhận chính mình. Chẳng hạn, tôi mang họ Trần. Nhưng điều đó có nghĩa toàn bộ tổ tiên của tôi đều là người họ Trần không? Hoàn toàn không. Nếu cứ tính ngược mỗi thế hệ có hai người là cha và mẹ, rồi bốn ông bà, tám cụ... thì chỉ sau khoảng hai mươi thế hệ, số vị trí tổ tiên trong phép tính đã lên đến hơn một triệu, dù trên thực tế có sự trùng lặp giữa các nhánh phả hệ.

Thế mà chúng ta chỉ lựa chọn một dòng di truyền theo phía cha, gắn cho nó một cái họ, rồi tin rằng mình thuộc về một dòng máu duy nhất. Trong khi đó, sự hiện hữu của mỗi người là kết quả của vô số nhánh tổ tiên đan xen. Vì vậy, tôi nói dòng họ cũng là một hư cấu. Nhưng hư cấu ở đây không có nghĩa là giả dối hay vô giá trị. Dòng họ là một thực tại xã hội, có lịch sử, có truyền thống, có những mối quan hệ và giá trị tinh thần rất thực. Điều mang tính hư cấu chính là cách chúng ta lựa chọn một nhánh trong vô số nhánh tổ tiên, rồi xây dựng quanh nó một câu chuyện về nguồn gốc và sự tiếp nối, đôi khi tưởng rằng đó là toàn bộ sự thật về huyết thống của mình.

Tôi không kêu gọi từ bỏ họ tên, dòng tộc hay các biểu tượng chung. Tôi chỉ muốn chúng ta nhận thức được tính kiến tạo của chúng để không bị chi phối tuyệt đối. Một cái tên không thể bao trùm con người. Một chức danh cũng không định nghĩa trọn vẹn một cá nhân. Mỗi người có nhiều vai trò, nhiều chiều kích hơn những nhãn mác mà xã hội gắn cho họ. Chúng ta có thể trân trọng những danh tính mình đang mang, nhưng không nhất thiết phải đồng nhất hoàn toàn bản thân với chúng, càng không nên biến chúng thành những ranh giới để phân biệt, kỳ thị hay đối lập với người khác.

Cảm ơn anh về cuộc trò chuyện!