Vào tháng 7 vừa qua, GS Julia Hirschberg - nhà khoa học máy tính danh tiếng tại Đại học Columbia - ngỡ ngàng đón nhận hàng loạt tin vui. Bà liên tiếp được bầu vào Viện Hàn lâm Kỹ thuật Áo và Viện Hàn lâm Trí tuệ Nhân tạo Quốc gia (NAAI), rồi chỉ vài ngày sau lại tiếp tục trở thành thành viên của Viện Hàn lâm Kỹ thuật Châu Âu (EAE). Tổ chức EAE này tự tâng bốc là "đại diện xuất sắc hàng đầu trong lĩnh vực kỹ thuật", tự hào quy tụ hơn 400 thành viên cùng 35 chủ nhân giải Nobel.
Tuy nhiên, những lời chúc tụng từ đồng nghiệp chưa kịp dứt thì mọi chuyện bắt đầu trở nên kỳ lạ. GS Hirschberg bất ngờ nhận được lời mời làm chủ tịch luân phiên của EAE với mức thù lao 2.000 USD/năm từ một người tự xưng là thư ký tên Michael Chu. Khi kiểm tra trang web của EAE, bà bàng hoàng phát hiện tên mình đã được xếp chễm chệ ở vị trí cao nhất trong ban lãnh đạo. Đáng nói là bà chưa từng nhận lời, chưa cung cấp bất kỳ hồ sơ nào và thậm chí còn chưa từng biết đến sự tồn tại của tổ chức này trước đó.
Trên website của AEA hiện vẫn còn bài đăng về việc GS Julia Hirschberg được bổ nhiệm làm Chủ tịch luân phiên. Ảnh chụp màn hình
Hóa ra, Hirschberg không phải là nạn nhân duy nhất. Cuộc điều tra của tạp chí Nature đã lật tẩy các tổ chức học thuật lừa đảo gắn mác "quốc tế". Dữ liệu cho thấy Michael Chu có liên đới đến cả ba tổ chức mà Hirschberg được vinh danh, và phần lớn thông tin trên mạng về các tổ chức này dường như đều được bịa đặt. Mạng lưới các viện hàn lâm và hiệp hội đáng ngờ này đã qua mặt thành công vô số tên tuổi lớn, lừa cả những bệ phóng học thuật lớn như Đại học Stanford hay Viện Hàn lâm Khoa học Quốc gia Mỹ (NAS).
Để giăng bẫy, nhóm này dựng lên những vỏ bọc tinh vi. EAE không ngần ngại "mượn tạm" ảnh tòa nhà của Đại học Gothenburg ở Thụy Điển, chỉnh sửa lại chút đỉnh để tạo hình ảnh hồ sơ trụ sở hoành tráng ghim trên Google Maps, trong khi địa chỉ đăng ký thực chất chỉ là một hòm thư ảo. Chúng còn đạo văn nội dung từ các cơ quan lớn, mạo nhận đối tác của nhiều viện hàn lâm danh tiếng và ngang nhiên đưa tên các nhà khoa học danh tiếng vào danh sách thành viên để tạo dựng uy tín.
Theo Fan Xiudi, chuyên gia chính sách giáo dục tại Đại học Tongji (Thượng Hải), mục đích thực sự của vỏ bọc hào nhoáng này là để rao bán tư cách thành viên và giải thưởng, nhắm vào những nhà nghiên cứu trẻ. Thực tế, Nature đã phát hiện hàng chục nhà nghiên cứu ở Trung Quốc và Pakistan tự hào liệt kê các chứng nhận từ EAE, NAAI trên hồ sơ cá nhân. Riêng NAAI đã công khai thu phí 600 USD cho một suất thành viên. Fan nhận định rằng chính hệ thống đánh giá nghiên cứu quá nặng về danh hiệu tại Trung Quốc đã tạo ra một thị trường béo bở cho các tổ chức lừa đảo này sinh sôi.
Người đầu tiên bóc trần những lỗ hổng của EAE là Henry Dyson, người phụ trách vinh danh giảng viên tại Đại học Michigan. Khi xác minh tính hợp pháp của tổ chức này giúp một đồng nghiệp, Dyson nhận ra những điều hết sức phi lý. Dù trang web khẳng định có sự góp mặt của Tổng thống Mexico Claudia Sheinbaum cùng các nhà khoa học đạt giải Nobel như Frances Arnold và Carol Greider, tổ chức này lại không hề có trang Wikipedia. Thậm chí, một phiên bản web cũ còn ghi nhận 7 nhân vật đạt giải Nobel "giúp thành lập" tổ chức vào năm 1992, nhưng tất cả đều đã qua đời. Khi Dyson liên hệ với các giảng viên Michigan bị tự ý điền tên vào ban lãnh đạo EAE, họ đều khẳng định không hề hay biết gì.
Từ manh mối của Dyson, Nature đã phanh phui hơn 30 thông cáo báo chí từ các trường đại học hàng đầu (như Columbia) đăng tải bài vinh danh thành tựu "ảo" của giảng viên tại EAE và NAAI.
Đi tìm Michael Chu
Đằng sau hệ thống phức tạp này là sự xuất hiện dày đặc của cái tên Michael Chu (hay Chaoyang Zhu). Hồ sơ của nhân vật này ngập tràn các chức vụ và giải thưởng lớn, bao gồm vị trí công tác tại Đại học Illinois Urbana-Champaign (UIUC) và thành viên Hiệp hội Nghệ thuật Hoàng gia (RSA) tại London. Tuy nhiên, các cơ quan này đều phủ nhận mọi mối liên hệ khi Nature xác minh.
Các hoạt động do Chu tổ chức cũng bộc lộ vô số điểm nực cười. Nhà khoa học máy tính Moshe Vardi (Đại học Rice, Mỹ) từng tham gia hội nghị thường niên trực tuyến năm 2026 của NAAI với kỳ vọng về một sự kiện quốc tế quy mô. Thế nhưng, diễn ra trước mắt ông chỉ là một buổi tụ tập nhỏ lẻ của khoảng hai chục người, giao tiếp hoàn toàn bằng tiếng Trung do Chu và trợ lý điều hành. Không chỉ tạo dựng ra các viện khoa học "rởm", Chu còn nhúng tay thành lập cả một viện điện ảnh, khiến giới chuyên gia nghi ngờ về quy trình tuyển chọn và uy tín thực sự của các tổ chức này.
Ảnh minh họa được tạo với sự hỗ trợ của AI
Dù Chu chống chế với Nature rằng mình chỉ làm "cố vấn tạm thời" cho EAE và đã từ chức quản lý NAAI từ tháng 5 năm 2026, bằng chứng lại cho thấy ông ta vẫn tiếp tục gửi công văn chính thức của NAAI sau thời điểm đó và đang tại vị ở ghế tổng thư ký EAE.
Tạp chí Nature phát hiện mạng lưới của Chu bao gồm hàng chục hiệp hội luôn tung hô lẫn nhau, liên tục quảng bá và luân chuyển thành viên trong một vòng tròn khép kín. Thủ đoạn của chúng là trao tặng danh hiệu cho những nhà khoa học kiệt xuất, sau đó trục lợi bằng cách bán chứng chỉ, thẻ thành viên và cả bằng tiến sĩ trực tuyến với giá từ vài chục đến hàng chục nghìn đô la.
Sự trơ trẽn của tổ chức này khiến chuyên gia máy tính nổi tiếng Michael Jordan (Đại học California, Berkeley, Mỹ) vô cùng bức xúc và yêu cầu NAAI gạch tên mình khỏi danh sách. Phớt lờ yêu cầu đó, NAAI còn lén lút đưa ông vào danh sách diễn giả cho một hội nghị thu phí 600 USD/người. Dù Chu đổ lỗi cho "lỗi kỹ thuật", cái tên Jordan chỉ được gỡ bỏ khi có sự can thiệp của Nature.
Trung Quốc hiện là mảnh đất màu mỡ nhất cho những mưu đồ này do áp lực cạnh tranh khốc liệt về việc làm và tài trợ, buộc các nhà nghiên cứu phải gom góp mọi danh hiệu có thể. Các dịch vụ "cò mồi" chứng chỉ hoạt động nhộn nhịp trên WeChat. Đỉnh điểm, nhà sinh học phân tử Rao Yi (Đại học Bắc Kinh) từng phanh phui việc bị gạ gẫm "chạy" chức viện sĩ Châu Âu với giá 142.000 USD. Đằng sau thị trường mua bán danh hiệu này là một vấn đề đã ám ảnh giới khoa học Trung Quốc nhiều năm: tình trạng quá coi trọng những "chiếc mũ" học thuật.
Hệ thống này tạo ra một vòng luẩn quẩn. Báo chí Trung Quốc mô tả "mũ mão" danh hiệu như một "nam châm hút tài nguyên". Người đã có danh hiệu dễ tiếp cận những dự án lớn và nguồn lực mới hơn, từ đó càng thuận lợi để giành thêm danh hiệu. Với các nhà khoa học trẻ, danh hiệu dần trở thành một dạng giấy thông hành trong sự nghiệp, khiến họ phải chạy đua xuất bản và lựa chọn những đề tài "ngắn, nhanh, dễ ra kết quả".
Vấn đề nghiêm trọng đến mức chính nhà chức trách Trung Quốc đã nhiều lần tìm cách dẹp bỏ. Từ năm 2018, nước này phát động chiến dịch chống việc đánh giá nhà khoa học chỉ dựa vào bài báo, chức danh, bằng cấp và giải thưởng. Khi đó, Chủ tịch Tập Cận Bình cũng dùng hình ảnh "những chiếc mũ nhân tài bay đầy trời" để chỉ trích hệ thống đánh giá, ám chỉ sự bùng nổ của đủ loại danh hiệu dành cho giới khoa học. Tuy nhiên, đến năm 2026, Trung Quốc vẫn tiếp tục kêu gọi siết quản lý tình trạng này, cho thấy cơn sốt danh hiệu vẫn chưa hoàn toàn biến mất.
Cái bẫy từ sự kiêu hãnh
Theo Nature, sự bành trướng của mạng lưới lừa đảo cũng có phần lỗi từ chính sự chủ quan và "cái tôi" của giới học thuật phương Tây. Giáo sư Moshe Vardi thẳng thắn thừa nhận sự hám danh đã làm ông mờ mắt. Khi nhận giải từ NAAI, Vardi phớt lờ bức ảnh bị AI bóp méo rõ rệt. Hệ quả là Đại học Rice đã tự hào đăng thông cáo chúc mừng, để rồi sau đó phải gỡ bỏ. Hàng loạt đơn vị lớn như Đại học Columbia hay NAS cũng rơi vào tình cảnh muối mặt tương tự và phải vội vã đính chính.
Chuyên gia Fan Xiudi cảnh báo rằng việc triệt phá các tổ chức này không khác gì trò "đập chuột" vì xóa trang web này, chúng có thể dùng AI lập ngay trang web khác. Hơn nữa, những thông cáo báo chí chưa kịp gỡ trên mạng vẫn đang gián tiếp làm "bảo chứng" cho chúng. Để chấm dứt triệt để, giới học thuật cần một hệ thống cảnh báo sớm toàn cầu và phải xóa bỏ tận gốc văn hóa tô vẽ hồ sơ. Chỉ khi việc mua bán danh hiệu "rởm" bị coi là một vết nhơ nghiêm trọng ảnh hưởng đến sự nghiệp, mạng lưới lừa đảo học thuật này sẽ tự khắc lụi tàn.
Hà Trang tổng hợp
Nguồn tham khảo:
Exclusive: Sham scientific societies are misleading star researchers, Nature
https://www.nature.com/articles/d41586-026-02980-w
习近平：在中国科学院第十九次院士大会、中国工程院第十四次院士大会上的讲话, Xinhua
https://www.xinhuanet.com/politics/2018-05/28/c_1122901308.htm
Talent hat, cross-border mobility, and career development in China, MIT Press
https://direct.mit.edu/qss/article/5/3/516/120942/Talent-hat-cross-border-mobility-and-career