Nhìn lại quan điểm phát triển là tự do của Amartya Sen trong thời đại AI

Cuốn sách "Phát triển là tự do" (Development as Freedom) năm 1999 của Amartya Sen được ca ngợi rộng rãi như một con đường hướng tới xã hội nhân văn hơn [1]. Cựu Tổng thư ký Liên Hợp Quốc Kofi Annan từng dành cho ông những lời có cánh: "Những người nghèo khổ và bị tước đoạt trên thế giới khó có thể tìm đâu ra một người đại diện thấu hiểu và cất lời thay họ xuất sắc hơn Amartya Sen."

Sinh ra tại Ấn Độ, Amartya Sen là một học giả tại Đại học Cambridge, một nhà kinh tế chính trị hàng đầu. Ông ủng hộ chuyển trọng tâm phát triển từ "thu nhập và của cải" sang các quyền tự do thực chất của con người - điều mà ông gọi là "năng lực".

Ông định nghĩa phát triển là quá trình mở rộng những "quyền tự do thực chất" mà con người có thể hưởng. Trong đó, có năm nhóm tự do thiết yếu bao gồm: (i) khả năng tiếp cận cơ hội kinh tế, thị trường, việc làm, tín dụng; (ii) phúc lợi xã hội như giáo dục, y tế, dinh dưỡng; (iii) quyền được tham gia vào những quyết sách của đời sống công cộng có ảnh hưởng tới mình, (iv) khả năng yêu cầu về minh bạch trong ứng xử, thảo luận và giám sát quyền lực, (v) có mạng lưới an sinh xã hội để bảo vệ trước các cú sốc, nghèo đói, thiên tai, bệnh tật. [1],[2].

Phân biệt giữa quyền trên giấy tờ và khả năng thực tế để sử dụng quyền đó, Amartya Sen cho rằng một người có quyền đi học về mặt pháp lý nhưng nếu gia đình quá nghèo khó, ở vùng xa hoặc bị phân biệt đối xử thì chưa chắc đã người đó có được "năng lực thực chất" để học tập.

Với quan điểm "phát triển là tự do", thước đo về sự phát triển của Amartya Sen đối với một quốc gia không chỉ là tăng trưởng GDP được bao nhiêu, mà còn là người dân của quốc gia đó có được sống khỏe mạnh, hạnh phúc; các nhóm yếu thế có bị bỏ lại phía sau; liệu mọi người có được tiếp cận các dịch vụ cơ bản, lựa chọn sinh kế, tiếp cận thông tin và yêu cầu chính quyền giải trình tốt hay không.

Amartya Sen đồng xây dựng Chỉ số Phát triển Con người (HDI) nhằm thay thế chỉ số GDP. Tư tưởng của ông truyền cảm hứng cho một thế hệ học giả và những người làm chính sách theo đuổi cách tiếp cận lấy con người làm trung tâm, góp phần định hình nên các Mục tiêu Phát triển Bền vững (SDGs), trong đó sử dụng nhiều chỉ số để giải quyết các vấn đề như nghèo đói, bất bình đẳng và bảo vệ môi trường.

Bất bình đẳng là rào cản của tự do

Bằng cách tái định nghĩa nghèo đói như một sự thiếu thốn các năng lực cơ bản thay vì chỉ là thu nhập, Amartya Sen nhấn mạnh tầm quan trọng của việc tiếp cận giáo dục, chăm sóc sức khỏe và sự tham gia chính trị. Ông lập luận rằng các cơ sở kinh tế, như cơ hội việc làm, gắn bó sâu sắc với các cơ hội xã hội như giáo dục và chăm sóc sức khỏe. Ví dụ, nâng cao tỷ lệ biết chữ ở phụ nữ thường dẫn đến sức khỏe gia đình và kết quả kinh tế tốt hơn.

Tại sự kiện Đối thoại mở về Bất bình đẳng trong thế kỷ 21 hồi năm 2019, Giám đốc UNDP Achim Steiner đã nhấn mạnh: "Phát triển, trên nhiều phương diện, có nghĩa là giải phóng con người khỏi nghèo đói, khỏi sự dễ bị tổn thương về kinh tế, khỏi các rủi ro về môi trường... Nếu chúng ta coi phát triển là tự do, thì bất bình đẳng trở thành một sự giam cầm". [4]

Paul Krugman, nhà kinh tế đoạt giải Nobel 2008, cho rằng mối quan tâm đến bất bình đẳng ở các nước tư bản như Mỹ diễn ra khá muộn. Cũng trong diễn đàn đó, Paul Krugman tranh luận rằng vấn đề này luôn bị cản trở bởi ba xu hướng mà ông gói gọn thành ba chữ "D": bác bỏ (dismissal) bất bình đẳng như một vấn đề nghiêm trọng, sau đó phủ nhận (denial) bằng chứng cho thấy bất bình đẳng đang gia tăng, và cuối cùng là chuyển hướng (detour) cuộc tranh luận về nguyên nhân của bất bình đẳng - liên kết nó với các vấn đề như giáo dục, khoảng cách tiền lương giữa người có bằng đại học và không có bằng đại học. [4]

Điều này cho thấy cách tiếp cận với bất bình đẳng khác nhau giữa các mô hình kinh tế. Với Krugman, việc giảm bất bình đẳng trong nền kinh tế tư bản không chỉ là bài toán kinh tế mà trước hết là bài toán chính trị - xã hội. Mọi thứ sẽ bắt đầu đi từ việc liệu xã hội có thừa nhận bất bình đẳng là vấn đề cần can thiệp hay không. Chính Krugman từng chỉ ra rằng thời kỳ Washington Consensus (những năm 1980-1990), chính sách kinh tế chủ yếu tập trung vào tăng trưởng và ổn định vĩ mô, với giả định rằng thành quả tăng trưởng sẽ lan tỏa đến mọi người [5]. Sự quan tâm đến bất bình đẳng thường diễn ra tương đối muộn và thụ động, chỉ bùng nổ khi khoảng cách giàu nghèo đã đạt đến mức báo động hoặc gây ra biến động xã hội.

Trong khi đó, tại các nền kinh tế phi thị trường trước đây, giảm bất bình đẳng và tiến tới công bằng xã hội vốn là mục tiêu cốt lõi, nền tảng mang tính bản chất ngay từ đầu trong mô hình phát triển, chứ không phải giải pháp mang tính "chữa cháy" hay phản ứng muộn màng.

Các nền kinh tế kế hoạch hóa từng duy trì chênh lệch thu nhập thấp bằng cơ chế phân phối và kiểm soát mạnh, nhưng cái giá lại là vấn đề về tăng trưởng. Ngược lại, kinh nghiệm chuyển đổi hậu Xô viết (1990s-2000s) cho thấy khi các cơ chế phân phối cũ bị tháo bỏ mà thiết chế mới chưa đủ mạnh, bất bình đẳng có thể tăng rất nhanh. Dữ liệu World Bank cho thấy cuối thập niên 1980, các nước ở Trung và Đông Âu có phân phối thu nhập rất bình đẳng, chỉ số bất bình đẳng Gini thấp khoảng 20–25 [6]. Nghiên cứu của Branko Milanovic cho thấy Gini trung bình ở Đông Âu và Liên Xô cũ tăng từ 25–28 lên 35–38 trong chưa đầy 10 năm khi chuyển từ kinh tế kế hoạch sang kinh tế thị trường. [7]

Dù vậy, World Bank cũng ghi nhận các mạng lưới an sinh ở một số nước Trung và Đông Âu đã giúp kìm hãm bất bình đẳng mà thị trường tự thân có thể tạo ra. [6] [7]

Từ góc nhìn của Amartya Sen, mặt hạn chế của kinh tế tư bản cũng như kinh tế kế hoạch hóa tập trung cho thấy cả hai mô hình đều chỉ là phương tiện. Cả "bình đẳng kiểu phân phối" lẫn "tăng trưởng kiểu thị trường" đều chỉ là phương tiện để các thể chế khác nhau giải quyết bất bình đẳng, và chúng đều không phải là đích đến. Mục tiêu thực sự cần hướng đến không phải làm cho mọi người có thu nhập bằng nhau, mà là bảo đảm mọi người có năng lực thực chất để lựa chọn và sống cuộc đời mà họ có lý do để coi trọng.

Amartya Sen tin bất bình đẳng không chỉ là vấn đề đạo đức mà còn là vấn đề kinh tế. Những xã hội có khoảng cách bất bình đẳng lớn thường làm lãng phí tiềm năng của con người. Vì vậy, thúc đẩy công bằng vừa đúng đắn về mặt đạo đức, vừa là một lựa chọn kinh tế khôn ngoan.

Năng lực con người trong thời đại mới

Tư tưởng của Amartya Sen đặc biệt đáng chú ý trong một thời đại mà những công nghệ số như AI đang nhanh chóng thay đổi cách con người học tập, làm việc và tiếp cận các nguồn lực.

Các báo cáo quốc tế dự báo AI và tự động hóa có thể thay thế hoặc biến đổi nhiều công việc, đồng thời tạo ra những nghề nghiệp và cơ hội kinh tế mới [8]. Nhưng khả năng nắm bắt những cơ hội ấy không được phân bổ đồng đều. Nó phụ thuộc ngày càng nhiều vào trình độ giáo dục, kỹ năng số, khả năng học lại, chuyển nghề, tiếp cận vốn và các mạng lưới hỗ trợ.

Tương tự, tự do về phúc lợi xã hội không chỉ dừng lại ở việc "được đến trường" hay "được chữa bệnh", mà là chất lượng và khả năng tiếp cận bình đẳng đối với các công nghệ y-sinh và giáo dục hiện đại. Báo cáo của UNDP chỉ ra sự bất bình đẳng thế hệ mới, đó là bất bình đẳng về công nghệ số và kỹ năng bậc cao [9]. Một đứa trẻ tiếp cận internet tốc độ cao và AI sẽ có tự do thực chất về phát triển năng lực vượt trội so với đứa trẻ thiếu kết nối.

Quyền tham gia vào các quyết sách công cộng cũng ít nhiều thay đổi khi một phần không gian xã hội chuyển lên môi trường số. Muốn tham gia và đưa ra lựa chọn đúng đắn, con người không chỉ cần quyền tiếp cận thông tin mà còn phải có khả năng phân biệt thông tin đáng tin cậy với tin giả, nội dung bị thao túng. Thêm vào đó, các thuật toán thao túng và "bong bóng lọc" có thể khiến mỗi người chỉ nhìn thấy những thông tin phù hợp với quan điểm sẵn có, từ đó hạn chế khả năng nhìn nhận vấn đề một cách toàn diện.

Vì vậy, báo cáo của WEF nhấn mạnh rằng con người cần có tư duy phản biện số, tức khả năng kiểm chứng thông tin, nhận diện thao túng và cân nhắc nhiều góc nhìn trước khi đưa ra quyết định [10]. Nếu thiếu năng lực này, quyền tự do lựa chọn trong các vấn đề chính trị và xã hội có thể bị thu hẹp, ngay cả khi chúng ta vẫn có thể truy cập Internet.

Các yêu cầu về minh bạch và giám sát quyền lực ngày nay cũng không chỉ dừng ở con người, mà còn phải mở rộng sang các thuật toán. Người dân không chỉ cần biết lãnh đạo, công chức, doanh nghiệp hay tổ chức đang làm gì, mà cả các hệ thống AI mà những bên này sử dụng đang dựa vào đâu để đưa ra những quyết định có thể ảnh hưởng trực tiếp đến cuộc sống của họ, từ xét duyệt tín dụng, tuyển dụng đến phân bổ trợ cấp xã hội.

Điều đó không nhất thiết đòi hỏi mọi thuật toán phải được công khai hoàn toàn, nhưng những quyết định quan trọng không nên trở thành các "hộp đen" không thể chất vấn. Con người cần có khả năng nhận biết khi AI tham gia vào quá trình ra quyết định, hiểu những căn cứ chính của quyết định đó và có cơ chế khiếu nại hoặc yêu cầu con người xem xét lại khi quyền lợi của mình bị ảnh hưởng. Những thiên lệch ẩn trong dữ liệu và thuật toán, nếu không được phát hiện và kiểm soát, có thể biến công nghệ từ công cụ mở rộng cơ hội thành một cơ chế khoét sâu những bất bình đẳng vốn có.

Cuối cùng là các quyền tự do bảo vệ, liên quan đến mạng lưới an sinh xã hội nâng đỡ công dân trước những cú sốc. Các cú sốc thời đại mới mang tính toàn cầu và phức tạp hơn. Đó có thể là một đại dịch, thiên tai do biến đổi khí hậu, hoảng loạn tài chính số hay các đột phá công nghệ gây mất việc hàng loạt. Tốc độ lan tỏa của chúng rất nhanh và hậu quả cũng thường thảm khốc hơn. Vì vậy, an sinh xã hội không chỉ là hỗ trợ khi người dân gặp khó khăn, mà còn là tạo một "tấm đệm an toàn" hơn để mọi người có thể an tâm học kỹ năng mới, chuyển việc và thích ứng với thay đổi. Các nghiên cứu kinh tế hiện đại đang đề xuất một số mô hình an sinh mới như Thu nhập cơ bản toàn dân (Universal Basic Income) hoặc An sinh xã hội thích ứng (Adaptive Social Protection).

Tuy nhiên, cách tiếp cận của Sen cũng nhắc rằng cung cấp cùng một khoản tiền hay một nguồn lực cho mọi người chưa chắc tạo ra mức tự do như nhau; điều quyết định còn là năng lực của mỗi người trong việc chuyển những nguồn lực được hỗ trợ thành những lựa chọn thực tế và giá trị bền vững.

Ở thời đại AI, đầu tư cho năng lực của con người chính là điều tiên quyết quyết định công nghệ có thực sự phục vụ con người hay không.

Phong Du tổng hợp