Những gương mặt làm nên khuôn hình Việt Nam của nhiếp ảnh gia Andy Soloman

Andy Soloman đến Việt Nam lần đầu vào năm 1992, thời điểm đất nước đã mở cửa vài năm nhưng vẫn bị Mỹ cấm vận - khi đó anh là phóng viên ảnh tự do. Năm 1997, anh trở thành phóng viên hãng thông tấn Reuters. Việt Nam cũng trở thành một phần quan trọng hơn trong cuộc đời Andy khi anh cưới một người con gái Hà Nội.

"Tôi đã đến đúng lúc", Andy mở đầu bài thuyết trình nhân dịp khai mạc trưng bày bộ ảnh Hà Nội: Traces of Time (Hà Nội: Bóng hình của thời gian) của mình tại khách sạn Sofitel Legend Metropole (Hà Nội) cuối tuần trước.

16 bức ảnh được khách sạn cổ kính này mua để trưng bày kỷ niệm 125 năm thành lập.

Những hình ảnh Hà Nội giai đoạn 1992-1999 chỉ là một phần nhỏ trong kho ảnh phong phú của Andy Soloman. "Trong thập niên 1990, tôi đặc biệt vinh dự khi có thể ghi lại những đổi thay của đất nước giai đoạn đầu mở cửa và gặp gỡ nhiều nhà lãnh đạo cao cấp nhất như Thủ tướng Phạm Văn Đồng, Đại tướng Võ Nguyên Giáp, Tổng Bí thư Đỗ Mười, Phó Thủ tướng Nguyễn Mạnh Cầm,... và nhiều người khác. Nhưng thực lòng mà nói, những người bình thường mới là đối tượng tôi luôn muốn hướng ống kính đến nhiều nhất. Họ chính là nhịp đập của đất nước này," Andy cho biết.

Trong số những bức ảnh Hà Nội những năm ấy, có bức ảnh một sản phụ mặc áo choàng bệnh nhân cúi gập người đau đớn, vịn tay vào thành chiếc giường sắt có từ thời thuộc địa trong phòng chờ sinh cũ kỹ của Viện C (Bệnh viện Phụ sản Trung ương). Con trai của anh và người vợ Hà Nội cũng chào đời ở viện này, có lẽ trong khung cảnh tương tự.

Những bức ảnh Hà Nội đầy hoài niệm khi nhìn lại, phần nhiều được Andy Soloman chụp ở góc độ những nhóm người đang lao động, có khi là một nhóm đàn ông đang hò dô nâng một đầu xe công nông, có khi là những người phụ nữ đang tất bật ở chợ Đồng Xuân... Có cả bức ảnh chụp ông già chủ hiệu thuốc gia truyền Cứu Thế ở phố Đinh Tiên Hoàng, một nhân vật thú vị của phố thời những năm 1990.

Điểm chung của các bức ảnh là ánh mắt các nhân vật đều sáng lên niềm vui, với những nụ cười thể hiện sự hợp tác giữa "người mẫu" và nhiếp ảnh gia. "Tôi ngưỡng mộ cách mọi người, ngay cả sau bao năm tháng chiến đấu và trải qua gian khó, vẫn tự nhiên hướng về phía trước thay vì ngoảnh nhìn quá khứ. Tất nhiên, họ không quên quá khứ, nhưng những đau thương đã trải qua không định nghĩa con người họ trên chặng đường phía trước. Trái lại, chính những trải nghiệm gian khó đó đã giúp họ trở nên mạnh mẽ và kiên định hơn," Andy nói.

Một vài bức ảnh khác thì ghi những khoảnh khắc "dị thường": những khán giả ngửa mặt lên nhìn diễn viên trên cao ở rạp xiếc; một người đàn ông tư lự, tay cầm vợt bắt châu chấu; một người đàn ông cởi trần, mặc quần bơi, đi giày ba ta, chống nạnh đứng trên lan can bên hồ Bảy Mẫu trong Công viên Lênin (nay là Thống Nhất) mà như chú thích là "tập thể dục buổi sớm". Có những hình ảnh giờ không còn nữa như làng pháo Bình Đà, với những người đàn ông đội mũ cối ở hội thi pháo và các bà già răng đen bưng rổ pháo đi bán.

Những năm đầu ở Việt Nam, Andy rong ruổi trên những chuyến xe khách chật chội, từ Hà Nội và đồng bằng sông Hồng ngược lên vùng cao phía Bắc, qua Lạng Sơn, Hà Giang, Cao Bằng đến Sơn La; hoặc xuôi quốc lộ 1 vào miền Trung rồi đến Tây Nguyên.

Từ cuối năm 2022 đến nay, Andy làm một hành trình đáng nhớ khác: tìm lại những nhân vật trong các bức ảnh 30 năm trước của mình để xem cuộc sống của họ thay đổi ra sao sau những năm tháng ấy và, khi có thể, chụp lại họ một lần nữa. Đương nhiên hành trình tìm lại thuận lợi hơn nhiều vì đường sá đã tốt hơn, xe cộ sẵn hơn, song chắc cũng không dễ gặp được người cũ. Anh kể, nhiều người Việt không nhận ra mình trong các bức ảnh năm xưa. Sự đổi thay chóng mặt của đất nước cũng in lên sắc thái biểu cảm của các nhân vật. Dường như nụ cười đã vơi đi và ít hồn nhiên hơn.

Khi trò chuyện với Andy, tôi cũng hay tỏ ra phiền muộn về những thay đổi có thể có những hệ quả tiêu cực. Andy lại đem đến một cảm nhận khác. Nhất quán với những gì trò chuyện, tại buổi thuyết trình, anh nhấn mạnh, Việt Nam hiện đối diện với những thay đổi lớn. Song có lẽ người Việt cần suy nghĩ về nguồn gốc của những thay đổi như ngày nay là gì. Đó là sự hy sinh của các thế hệ trước, là kết quả từ sự nỗ lực của bao người lao động không ngừng nghỉ. Anh cho rằng, cần tỏ lòng kính trọng quá khứ và phải hiểu quá khứ để có thể tiến tới tương lai.

Là một người đã đến đúng lúc có những đổi thay quan trọng ở Việt Nam ba thập niên trước, Andy vẫn đầy nhiệt huyết với cuộc sống hôm nay ở đất nước chúng ta. Năm 2022, anh thực hiện loạt ảnh Continuum: Vietnam (Tiếp nối: Việt Nam) và đã có vài cuộc trưng bày tại Hà Nội cũng như một số nơi khác ở TPHCM và Phú Quốc. Chính từ đây mà tôi đã gặp anh và ngỏ ý muốn hỏi về chính nhà văn Graham Greene, người đã đến Hà Nội vào đầu thập niên 1950. Một vài nhân vật tại đây có vẻ như là nguyên mẫu trong tiểu thuyết Người Mỹ trầm lặng của nhà văn Anh. Andy cũng chia sẻ những phát hiện thú vị về các nhân vật. Nhưng có vẻ như, anh muốn kể về những người Việt anh gặp nhiều hơn.

Tiến sĩ toán học Phan Thị Hà Dương, người đã đi cùng tôi và Andy trong một chuyến đi chơi mạn sông Đáy năm ngoái, thốt lên rằng, "làm thế nào mà anh ấy lại yêu Việt Nam đến vậy"! Tôi trực tiếp thấy, tình yêu này không phải vì Việt Nam xinh đẹp. Bản thân Andy rất biết cách kết nối với khung cảnh và các nhân vật. Tôi nói vui là anh giỏi "dân vận". Đến chùa Đại Bi (Hoài Đức) đúng ngày lễ, anh gây ấn tượng thiện cảm cho ni sư trụ trì đến độ khi ra về, chúng tôi ngạc nhiên vì anh có đến mấy túi lộc. Nhưng không dừng ở đó, tôi bất ngờ gặp lại vị ni sư này ở buổi thuyết trình của Andy. Anh đã mời được ni sư Thích Đàm Lượng đến (anh đã kịp ghi thông tin của sư cũng như số liên lạc!). Rồi bất ngờ nối bất ngờ, những nhân vật hay thân nhân các nhân vật đều có mặt. Phát thanh viên Ngọc Trâm của Đài Truyền hình Việt Nam một thuở; rồi gia đình của bác sĩ Trần Hữu Ngoạn, người từng gắn bó với trại phong Quy Hòa, cũng là người đã tự tiêm vi khuẩn bệnh phong vào người để chứng minh bệnh không lây nhiễm như dân gian quan niệm. Những gương mặt đã đúc lại một khuôn hình chung Việt Nam mà có lẽ với Andy, đó là một khuôn hình đáng tự hào nhất.

Câu chuyện về Việt Nam của Graham Greene và của Andy Soloman không giống nhau. Cái nhìn của những người phương Tây về Việt Nam hơn bảy mươi năm trước là tâm điểm của thời Chiến tranh Lạnh, có phần đỏm dáng của những salon ám khói thuốc lá và âm mưu. Còn cái nhìn của nhà nhiếp ảnh này tìm một điều gì đó, có lẽ sự tử tế, khi mà ba chục năm trước, anh đã tìm được.

Một số tác phẩm của Andy Soloman: